Bir bakışta
Ototoksisite, bazı ilaç ve kimyasalların koklea ya da vestibüler sistemde hücre hasarı oluşturarak işitme ya da denge fonksiyonunu bozmasıdır.
Erken belirtiler çınlama ve yüksek frekanslarda işitme kaybıdır. Vestibüler tutulumda dengesizlik, yürürken sallanma ve görüntünün titremesi (osilopsi) görülür.
Riskli ilaç kullanan bir hastada çınlama ya da denge yakınması ciddiye alınmalı ve tedaviyi yürüten hekime hemen bildirilmelidir.
Temel yaklaşım korunmadır: en düşük etkili doz ve düzenli izlem. Kalıcı kayıpta işitme cihazı ya da Kİ, vestibüler kayıpta vestibüler rehabilitasyon uygulanır.
Tıbbi bilgilendirme. Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve bir hekimin muayene, tanı veya tedavisinin yerini tutmaz; tıbbi tavsiye olarak kullanılmamalıdır. Şikâyetleriniz veya kişisel durumunuz için mutlaka bir Kulak Burun Boğaz hekimine ve odyoloğa başvurunuz.
Aminoglikozid ya da sisplatin gibi riskli bir ilaç kullanıyorsanız ve çınlama, işitme azlığı ya da denge sorunu fark ederseniz bunu hemen tedavinizi yürüten hekime bildirin. Bu ilaçlar çoğu zaman yaşamı tehdit eden bir hastalık için kullanıldığından ilacı kendiliğinizden bırakmayın; kararı hekiminizle birlikte verin ve düzenli odyolojik kontrollerinizi aksatmayın.
Tanım ve epidemiyoloji
Ototoksisite, ilaçların ya da kimyasalların koklea (işitme) ve vestibüler sistemde (denge) hücre hasarı oluşturarak fonksiyon kaybına yol açmasıdır. Hasarın derecesi ilacın türüne, dozuna, kullanım süresine ve kişinin yatkınlığına bağlıdır.
İşitme kaybı tipik olarak bilateral ve simetriktir ve önce yüksek frekansları etkiler. Bu nedenle kişi günlük konuşmada güçlük çekmeye başlamadan hasar gelişmiş olabilir (Ganesan ve ark., 2018).
Bazı ilaçların etkisi geri dönüşlüdür (ör. yüksek doz aspirin); aminoglikozidler ve sisplatin gibi ilaçlarda ise hasar kalıcı olabilir.
Belirti ve bulgular
Koklear tutulumda çınlama (tinnitus) ve yüksek frekanslarda işitme kaybı erken belirtilerdir. Kayıp konuşma frekanslarına ilerledikçe konuşmayı ayırt etmek güçleşir.
Vestibüler tutulumda dengesizlik, yürürken sallanma hissi ve baş hareketiyle görüntünün titremesi (osilopsi) görülebilir; bu yakınmalar özellikle karanlıkta ve düz olmayan zeminde artar. Aminoglikozidlere bağlı bilateral kayıp bilateral vestibüler hipofonksiyon tablosuna yol açabilir.
Belirtiler ilaç kullanılırken ya da tedavi bittikten sonra ortaya çıkabilir.
Nedenler ve risk faktörleri
Başlıca ototoksik ilaç grupları aminoglikozid antibiyotikler, platin içeren kemoterapi ilaçları (özellikle sisplatin), kıvrım (loop) diüretikleri ve yüksek doz salisilatlardır (aspirin). Aminoglikozidlerin bir kısmı (gentamisin, streptomisin) daha çok vestibüler sistemi, diğerleri (amikasin, neomisin) daha çok kokleayı etkiler (Rybak ve Ramkumar, 2007).
Risk yüksek doz ve uzun süreli kullanım, böbrek yetmezliği, ileri yaş, eşlik eden gürültü maruziyeti ve genetik yatkınlıkla artar. Mitokondriyal m.1555A>G varyantını taşıyanlarda aminoglikozidler tek dozda bile ağır işitme kaybına yol açabilir (bkz. mitokondriyal işitme kayıpları).
Birden fazla ototoksik ilacın birlikte kullanılması ya da aynı dönemde gürültüye maruz kalınması hasarı belirgin biçimde artırabilir (Rybak ve Ramkumar, 2007).
Odyolojik ve klinik değerlendirme
Riskli ilaca başlamadan önce bazal (başlangıç) işitme değerlendirmesi yapılır; tedavi sırasında ve sonrasında düzenli izlem esastır (ASHA, 1994).
- Yüksek frekans odyometrisi (9-20 kHz): hasar çoğu zaman önce bu aralıkta başladığı için erken saptamada en duyarlı yöntemdir (ASHA, 1994).
- OAE: koklear dış tüylü hücrelerdeki erken değişimleri objektif olarak gösterir; davranışsal teste katılamayan hastalarda özellikle yararlıdır.
- Saf ses ve konuşma odyometrisi: kaybın derecesini ve iletişime etkisini belirler.
- Vestibüler testler (vHIT, VEMP, kalorik): denge sisteminin tutulumunu değerlendirir.
- Karşılaştırmalı izlem: bazal ölçüme göre bir frekansta 20 dB, iki komşu frekansta 10 dB eşik kayması ya da daha önce yanıt alınan üç ardışık frekansta yanıtın kaybolması anlamlı değişim kabul edilir; değişim tekrar testle doğrulanır (ASHA, 1994).
Hasar izlemle erken saptandığında hekim ilacın dozunu ya da tedavi protokolünü gözden geçirebilir.
Tedavi ve odyolojik rehabilitasyon
En etkili yaklaşım korunmadır: mümkün olan en düşük etkili doz, düzenli izlem ve uygunsa alternatif ilaçlar. Karar her zaman tedaviyi yürüten hekime aittir, çünkü ototoksik ilaç çoğu zaman yaşamı tehdit eden bir hastalık için kullanılır.
Çocuklarda sisplatine bağlı işitme kaybını azaltmak için belirli protokollerde sodyum tiyosülfat kullanılabilir. Standart riskli hepatoblastomlu çocuklarda yapılan SIOPEL 6 çalışmasında sodyum tiyosülfat eklenmesi işitme kaybı sıklığını %63’ten %33’e düşürmüştür (Brock ve ark., 2018). Diğer otoprotektif yöntemler araştırılmaya devam etmektedir.
Kalıcı işitme kaybı gelişen hastalarda işitme cihazı, çok ileri derecede kayıplarda koklear implant değerlendirilir. Kalıcı vestibüler kayıpta vestibüler rehabilitasyon, santral kompanzasyonu destekleyerek dengeyi iyileştirir.
Yaşam kalitesine etkisi ve öneriler
İşitme ve denge kaybı, ciddi bir hastalığın tedavisi sürerken ek bir yük oluşturur ve yaşam kalitesini düşürebilir. Hastanın kendi bildirdiği ölçekler bu etkiyi izlemekte yararlıdır.
Riskli ilaç kullanırken çınlama, işitme azlığı ya da denge sorunu fark eden hastalar bunu hekimlerine bildirmeli ve düzenli odyolojik kontrolleri aksatmamalıdır. Bu dönemde ek gürültüden kaçınmak koruyucudur (bkz. gürültüye bağlı işitme kaybı).
Bu derlemeden yararlandıysanız aşağıdaki biçimde kaynak gösterebilirsiniz (APA 7):
İşitme Atölyesi. (2026). Ototoksisite (İlaca Bağlı İç Kulak Hasarı). İşitme ve Denge Sağlığı Rehberi. https://www.isitmeatolyesi.com/guncel-haberler/categories/isitme-sagligi-rehberi/ototoksisite/Kalıcı bağlantı: isitmeatolyesi.com/guncel-haberler/categories/isitme-sagligi-rehberi/ototoksisite/ · Son gözden geçirme: Ekim 2026 · Lisans: CC BY-NC-ND 4.0
Kaynakça
- American Speech-Language-Hearing Association. (1994). Guidelines for the audiologic management of individuals receiving cochleotoxic drug therapy. ASHA.
- Brock, P. R., Maibach, R., Childs, M., ve ark. (2018). Sodium thiosulfate for protection from cisplatin-induced hearing loss. New England Journal of Medicine, 378(25), 2376-2385.
- Ganesan, P., Schmiedge, J., Manchaiah, V., ve ark. (2018). Ototoxicity: A challenge in diagnosis and treatment. Journal of Audiology & Otology, 22(2), 59-68.
- Rybak, L. P., & Ramkumar, V. (2007). Ototoxicity. Kidney International, 72(8), 931-935.
Sıkça sorulan sorular
Aspirin işitmemi kalıcı olarak bozar mı?
Yüksek doz aspirine bağlı çınlama ve işitme azlığı doza bağlıdır ve ilaç kesildiğinde çoğunlukla geriler. Düşük dozlarda bu etki beklenmez. Yine de çınlamanız sürüyorsa hekiminize danışın.
İşitme testim normalken denge sistemim etkilenmiş olabilir mi?
Evet. İşitme ve denge yapıları farklı derecelerde etkilenebilir; işitme normalken denge sistemi hasar görmüş olabilir ya da bunun tersi görülebilir. Bu nedenle riskli ilaç kullanan hastalarda gerektiğinde hem işitme hem denge testleri yapılır.
Kemoterapi alıyorum; işitmemi nasıl korurum?
En önemli adım düzenli işitme takibidir: tedaviden önce bazal test, tedavi sırasında ve sonrasında kontroller. Böylece hasar erken saptanır ve hekiminiz tedavi planını buna göre gözden geçirebilir. Bu dönemde ek gürültüden kaçınmak da koruyucudur.
Ototoksik ilaç kullanmayı reddedebilir miyim?
Bu ilaçlar çoğu zaman ciddi ve yaşamı tehdit eden hastalıkların tedavisinde gereklidir; kararı tedavinizi yürüten hekiminizle birlikte vermelisiniz. İşitmenizle ilgili endişelerinizi paylaşırsanız hekiminiz izlem seçeneklerini ve alternatifleri değerlendirebilir.
Kalıcı işitme kaybı olursa çözüm var mı?
Evet. Kalıcı kayıplarda işitme cihazları, çok ileri derecede kayıplarda koklear implant etkili seçeneklerdir. Denge kaybı sürüyorsa vestibüler rehabilitasyon egzersizleri dengeyi belirgin biçimde iyileştirir.
İşitme engelini ve denge etkisini izlemek için kullanılabilecek ölçekler:
İşitmeAtölyesi
