Müzisyen İşitme Sağlığı
Müzisyenlerde gürültüye bağlı işitme kaybı, tinnitus ve hiperakuzi; prova ve sahnede ses düzeyleri, müzisyen kulak tıkaçları, kulak içi monitörler ve düzenli izlem. Odyoloji öğrencileri ve uzmanlar için güncel kaynaklarla hazırlandı; müzisyenler de okuyabilir.
Son gözden geçirme: Ekim 2026
Bilgilendirme: Bu sayfa öğrenci ve uzmanlara yönelik özet bir rehberdir; işitme değerlendirmesi, koruyucu seçimi ve tedavi kararları için bir odyoloğa ya da KBB uzmanına başvurun. Ani işitme kaybı acil bir durumdur. Bilgiler sistematik derlemelerden, ölçüm çalışmalarından, uluslararası standartlardan ve mevzuattan derlenmiştir; kaynaklar her bölümün altında ve sayfanın sonunda yer alır.
Genel bakış
Müzik, istenerek dinlenen ve çoğu zaman keyif veren bir ses olduğu için gürültü gibi algılanmaz; ancak kulak için yüksek ses düzeyinin kaynağı fark etmez. Bireysel çalışma, prova, konser, ders ve kayıt bir araya geldiğinde müzisyenin günlük ses dozu pek çok sanayi işinin üzerine çıkabilir. Üstelik bu maruziyet çoğu zaman eğitimin ilk yıllarında başlar ve meslek boyunca sürer.
Müzisyenlerde en sık görülen sorunlar gürültüye bağlı işitme kaybı, tinnitus, hiperakuzi (sese aşırı duyarlılık) ve diplakuzidir (diplacusis: aynı sesin iki kulakta farklı perdede duyulması). Bu sorunlar, sesi incelikle ayırt etmesi gereken bir meslekte yalnız günlük iletişimi değil, entonasyonu, tını algısını ve sahnedeki dengeyi de etkiler.
Önlenebilir bir risk. Gürültüye bağlı işitme kaybı kalıcıdır, ancak önlenebilir. Ortamın düzenlenmesi, doğru seçilmiş ve alışılmış kulak koruyucular, maruziyetin planlanması ve düzenli işitme izlemi birlikte uygulandığında risk belirgin olarak azalır.
| Sorun | Müzisyenlerdeki sıklık | Not |
|---|---|---|
| İşitme kaybı | %38,6 (41 çalışma) | Pop/rock müzisyenlerinde %63,5, klasik müzisyenlerde %32,8; en sık 3-6 kHz bölgesinde |
| Tinnitus | %26,3 (17 çalışma) | Klasik ve pop/rock arasında fark yok |
| Hiperakuzi | %21,7 (8 çalışma) | Pop/rock müzisyenlerinde daha sık |
| Diplakuzi | %6,3 (2 çalışma) | Kişinin fark ettiğinden daha yaygın olabilir |
Bu oranlar çalışmaların tanımlarına göre geniş ölçüde değişir. 2026’da yayımlanan ve 67 çalışmayı kapsayan bir meta-analiz müzisyenlerde tinnitusu %42,6, işitme kaybını %25,7, hiperakuziyi %37,3 bulmuş ve müzik türleri arasında fark saptamamıştır. 79 çalışmayı inceleyen bir kapsam derlemesi ise kesin bir sıklık verilemeyeceği sonucuna varmıştır. Almanya’da üç sağlık sigortası kurumunun verileriyle yapılan bir kohortta profesyonel müzisyenlerde gürültüye bağlı işitme kaybı riski diğer sigortalılardan 3,6 kat yüksek bulunmuştur (güven aralığı geniş).
Kaynak: Di Stadio ve ark. (2018); McCray ve ark. (2026); Firle ve Richter (2025); Schink ve ark. (2014).
Prova ve sahnede ses ne kadar yüksek?
Bir müzisyenin aldığı ses dozu çaldığı çalgıya, orkestradaki yerine, repertuvara ve çalışma süresine bağlıdır. Ses düzeyi 3 dB arttığında ses enerjisi iki katına çıkar ve aynı dozun dolması için gereken süre yarıya iner.
Bir çalgı grubunun üzerine gelin ya da dokunun: o gruptaki müzisyenlerin ölçülen ortalama ses düzeyini görün.
Orkestra ölçümlerinden
- Danimarka’daki iki senfoni orkestrasında bakır üflemelilerde LAeq 86-98 dB, yüksek yaylılarda 82-98 dB(A) ölçülmüş; müzisyenlerin çoğunda günlük maruziyet 85 dB’i aşmıştır.
- Keman ve viyolacıların sol kulağına ulaşan ses sağ kulaktan ortalama 4,6 dB yüksektir.
- Vurmalı çalgılarda tepe düzeyleri 115 dB(C)’nin üzerine çıkar. Polonya ölçümlerinde tüm gruplarda ölçülen en yüksek tepe değeri 146 dB(C) olmuştur.
- Avustralya’da 35 profesyonel orkestra müzisyeninde, ölçülen çalışma düzeyleri ve bildirilen çalışma süreleriyle yapılan hesaba göre %53’ünün günlük sınırı yalnız bireysel çalışmayla aşacağı bulunmuştur.
Ortama göre tipik günlük düzeyler
- Orkestra müzisyenleri: 80-95 dB(A)
- Caz ve halk müziği müzisyenleri: 90-98 dB(A)
- Rock ve pop müzisyenleri: 95-110 dB(A)
- DJ’ler: 95-100 dB(A)
- Gece kulübü dans pisti: çoğu zaman 100 dB(A)’nın üzerinde
Kaynak: Pawlaczyk-Łuszczyńska ve ark. (2011); Schmidt ve ark. (2011); O’Brien, Driscoll ve Ackermann (2013); Health and Safety Authority (2009).
Günlük süre ve kulak tıkacı
Avrupa Birliği ve Türkiye’deki düzenlemeler 3 dB kuralını kullanır: 85 dB(A)’da 8 saat ile 88 dB(A)’da 4 saat ve 100 dB(A)’da 15 dakika aynı ses dozunu verir. Aşağıda bir ses düzeyi ve kulak tıkacı seçerek günlük süreyi hesaplayabilirsiniz.
Örnek ortamlar (HSA aralıklarının orta değerleri)
Kulak tıkacı (nominal zayıflatma)
Kulağa ulaşan yaklaşık düzey
97 dB(A)
85 dB(A) ölçütüyle günlük süre
30 dk
1 dk8 sa
- 15 dB’lik bir tıkaç, 3 dB kuralına göre aynı doz için süreyi yaklaşık 32 kat uzatır.
- Hesap nominal zayıflatmayı kullanır. Kişiye özel ER-15 tıkaçlarında gerçek kulakta ölçülen ortalama zayıflatma 13,7 dB bulunmuş, ancak frekanslar arasında kişiye göre 15 dB’e varan farklar görülmüştür. Hazır tıkaçlarda ve yanlış takıldığında koruma daha düşüktür.
- Mevzuatta eylem değerleri hesaplanırken koruyucunun etkisi dikkate alınmaz; yalnız 87 dB(A) maruziyet sınır değeri koruyucuyla birlikte değerlendirilir.
- Haftalık toplam doz için Mesleki Gürültü rehberindeki maruziyet hesaplayıcıyı kullanabilirsiniz.
Kaynak: Directive 2003/10/EC; NIOSH; Killion, DeVilbiss ve Stewart (1988); Huttunen, Sivonen ve Pöykkö (2011).
Kimler risk altında?
Risk yalnız rock ve pop müzisyenleriyle sınırlı değildir. Klasik müzisyenler, müzik öğrencileri, öğretmenler ve sahne arkasında çalışanlar da yüksek doz alabilir.
Orkestra müzisyenleri
Hollanda’da 241 orkestra müzisyeninde tinnitus %51, herhangi bir derecede hiperakuzi %79 oranında bildirilmiş; çentikler en sık 6 kHz’te görülmüştür. Bakır üflemeliler ve onların önünde oturanlar en yüksek dozu alır.
Pop, rock ve caz müzisyenleri
Amplifikasyon, sahne monitörleri ve uzun setler nedeniyle günlük düzeyler 95-110 dB(A)’ya çıkabilir. İsrail’de haftalık çalma süresinin işitme kaybıyla ilişkisi, çalınan yıl sayısından daha güçlü bulunmuştur.
Müzik öğrencileri
Dozimetre takan klasik müzik öğrencilerinin %49’u en az bir gün, %19’u iki gün de günlük dozu aşmıştır. Büyük topluluk provaları ve bireysel çalışma en büyük payı oluşturur.
Ses mühendisleri ve DJ’ler
Canlı müzik ses mühendislerinin %30’u sürekli tinnitus, %41’i sese tahammülde azalma bildirmiş; bazıları koruyucunun işlerini zorlaştırdığını belirtmiştir. Brezilya’da 21 profesyonel DJ’in %57’si tinnitus bildirmiştir.
Bandolar ve mızıka takımları
Bir üniversite bandosunda dozimetre takan altı üyenin tamamı hem provada hem gösteride NIOSH sınırını aşmıştır. Açık havada çalınan bakır ve vurmalı çalgılarda düzeyler yüksektir.
Müzik öğretmenleri
Ders saatleri, koro ve topluluk çalışmaları, kapalı ve yankılı sınıflar günlük dozu artırır. Öğretmenlerin maruziyeti çoğu zaman değerlendirilmez.
Türkiye’den çalışmalar. Türkiye’de müzisyenlerin işitmesine ilişkin çalışmalar küçük örneklemlidir ve işitme kaybı ya da tinnitus sıklığı bildirmez; ancak aynı yöne işaret eder: saf ses eşikleri büyük ölçüde normal sınırlarda kalırken daha duyarlı testlerde fark görülür.
- 30 orkestra sanatçısında TEOAE yanıtları kontrol grubuna göre tüm frekanslarda düşük bulunmuş ve prova süresi arttıkça azalmıştır.
- Genç kemancılarda yüksek frekans eşikleri yüksek, 4-6 kHz DPOAE yanıtları düşük bulunmuştur. Bir başka çalışmada kemancıların sol kulağında 9-16 kHz eşikleri kontrol grubundan kötüdür.
- Çukurova Devlet Senfoni Orkestrası’ndan 28 üflemeli çalgı sanatçısında 4, 6 ve 8 kHz eşikleri daha yüksek, akustik refleks yokluğu daha sık, tahta üflemelilerde östaki disfonksiyonu daha sık bulunmuştur.
- Müzik öğretmenlerinde saf ses eşikleri kontrol grubundan farksızken 3 kHz DPOAE yanıtları ve rahatsız edici ses düzeyleri (UCL) daha düşük bulunmuştur.
- Diyarbakır’da canlı müzik yapılan mekânlarda çalışan müzisyen ve garsonlarda 4 ve 8 kHz’te kontrol grubundan fark ve altı ayda sol kulakta kötüleşme saptanmıştır.
- Medial olivokoklear sistemi inceleyen üç çalışmadan ikisi müzisyenlerde daha zayıf, biri daha güçlü supresyon bildirmiştir.
Bandolar, mehter, zurna ve davul, bağlama toplulukları ve DJ’ler için Türkiye’den yayımlanmış bir çalışmaya bu taramada ulaşılamadı.
Kaynak: Jansen ve ark. (2009); Halevi-Katz, Yaakobi ve Putter-Katz (2015); Washnik, Phillips ve Teglas (2016); McGinnity ve ark. (2021); Washnik ve ark. (2021); Costa ve ark. (2019); Health and Safety Authority (2009); Kumdakcı (2016); Gündüz ve ark. (2022); Salur (2021); Özer (2018); Ünsal ve Bal (2021); Tekin (2020); Bulut ve ark. (2019).
Müzisyende işitme sorunları
Gürültüye bağlı işitme kaybı
Yavaş ilerler ve çoğunlukla bilateraldir. Odyogramda 3-6 kHz bölgesinde çentik görülür ve 8 kHz’te eşik yeniden iyileşir. Müzisyenlerde çentik en sık 6 kHz’tedir. Yaylı çalgılarda ve flütte kayıp, çalgının konumuna bağlı olarak asimetrik olabilir.
Geçici eşik kayması
Yüksek sesli bir prova ya da konserden sonra kulakta dolgunluk, boğuk işitme ve çınlama birkaç saat ya da gün içinde geçebilir. Bu bir uyarı işaretidir: tekrarlayan geçici kaymalar kalıcı kaybın öncüsü kabul edilir. Orta düzeyli orkestra provalarından sonra bile OAE amplitüdlerinde ölçülebilir düşüş bildirilmiştir.
Tinnitus
Müzisyenlerde sık görülür ve odyogramla her zaman uyumlu değildir; işitme eşikleri normalken de ortaya çıkabilir. Performans sonrası geçici çınlama, kulağın aşırı yüklendiğini gösterir.
Hiperakuzi
Günlük seslerin rahatsız edici ya da ağrı verici derecede yüksek algılanmasıdır. Beş Danimarka senfoni orkestrasında hiperakuzisi olan müzisyenlerin sol kulak eşikleri daha iyi bulunmuştur; yani hiperakuzi her zaman işitme kaybıyla birlikte görülmez.
Diplakuzi
Aynı sesin iki kulakta farklı perdede algılanmasıdır. Yaylı çalgı icracıları ve şarkıcılar için özellikle sorunludur. Hollanda çalışmasında müzisyenlerin yalnız %7’si diplakuzi bildirirken ölçümde %44’ünde kulaklar arasında %1’den fazla perde farkı bulunmuştur.
Akustik şok
Ani ve çok yüksek bir sese bağlı olarak kulak ağrısı, dolgunluk, baş dönmesi ve sese duyarlılık ile ortaya çıkan tablodur. İngiltere’de bir viyola sanatçısının Royal Opera House’a açtığı davada mahkeme bu tanıyı kabul etmiştir; ancak klinik bir antite olarak varlığı tartışmalıdır.
Gizli işitme kaybı tartışması
Hayvan çalışmaları, eşikleri normale dönen bir gürültü maruziyetinin bile iç tüylü hücre ile işitme siniri arasındaki sinapsları kalıcı olarak azaltabileceğini (koklear sinaptopati) göstermiştir. İnsanlarda sonuçlar tutarsızdır: müzik öğrencilerinin çoğunlukta olduğu bir grupta gürültüde konuşmayı anlamada güçlük ve genişletilmiş yüksek frekanslarda eşik yükselmesi bulunmuş, işitmesi normal genç müzisyenlerle yapılan bir çalışmada gürültü maruziyeti ile sinaptopati göstergeleri arasında ilişki bulunmamış, iki yıllık izlemde de müzisyenlikle ilişkili değişiklikler az olmuştur. Bugün için müzisyenlerde gizli işitme kaybı kanıtlanmış bir klinik tanı değildir; OAE ve genişletilmiş yüksek frekans odyometrisi erken değişiklikleri izlemede en iyi desteklenen yöntemlerdir.
Ani işitme kaybı acildir. Bir konser ya da provadan sonra bir kulakta işitme ani ve belirgin olarak azaldıysa beklemeden bir KBB uzmanına başvurun; ani işitme kaybında tedaviye erken başlamak önemlidir.
Kaynak: Jansen ve ark. (2009); Phillips, Henrich ve Mace (2010); Dudarewicz ve ark. (2015); Schmidt ve ark. (2011, ISAAR); Goldscheider v Royal Opera House (2018, 2019); Fagan ve O’Loughlin (2026); Liberman ve ark. (2016); Grose, Buss ve Hall (2017); Couth ve ark. (2020, 2024); Kujawa ve Liberman (2009).
Sınır değerler ve mevzuat
Müzik ve eğlence sektöründe bir işverene bağlı çalışanlar da gürültü mevzuatının kapsamındadır. Değerlerin ayrıntısı ve işveren yükümlülükleri için Mesleki Gürültü ve Koruma rehberine bakabilirsiniz.
| Düzenleme | Günlük maruziyet ölçütü | Tepe değer | Not |
|---|---|---|---|
| AB 2003/10/EC ve Türkiye 2013 yönetmeliği | 80 dB(A) en düşük, 85 dB(A) en yüksek eylem değeri; 87 dB(A) sınır değer | 135 / 137 / 140 dB(C) | 3 dB kuralı; sınır değer koruyucuyla birlikte değerlendirilir |
| NIOSH ABD, öneri | 8 saatte 85 dB(A) | 140 dB | 3 dB kuralı; 100 dB(A)’da 15 dakika |
| OSHA ABD, yasal sınır | 8 saatte 90 dB(A); işitme koruma programı 85 dB(A)’dan itibaren | 140 dB | 5 dB kuralı; 100 dB(A)’da 2 saat |
| DSÖ eğlence mekânları standardı 2022 | Dinleyici alanında 15 dakikalık ortalama en çok 100 dB LAeq | Belirtilmemiş | Ses izleme, sessiz alanlar, kulak tıkacı sağlanması |
Müzik ve eğlence sektörü
AB yönergesinin 14. maddesi, üye devletlerin müzik ve eğlence sektörü için uygulama rehberi hazırlamasını ister; üye devletler bu sektör için 15 Şubat 2008’e kadar geçiş süresi uygulayabilmiştir. İngiltere’nin “Sound Advice” rehberi bu maddenin karşılığıdır.
Türkiye
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (2013) AB yönergesiyle aynı değerleri kullanır; ancak müzik ve eğlence sektörüne özgü bir hüküm ya da uygulama rehberi içermez. En yüksek eylem değerini aşan çalışanlarda işitme testi işveren tarafından yaptırılır (Madde 13). Çevresel gürültü mevzuatı ise mekânın dışına yayılan sesi düzenler; işyerinde çalışanların maruz kaldığı gürültü bu mevzuatın kapsamı dışındadır.
Mahkeme kararı: Goldscheider ve Royal Opera House
2012’deki bir Wagner provasında viyola sanatçısının konumunda ortalama 91,8 dB(A), tepe değeri 130,8 dB ölçülmüştür. İngiltere Temyiz Mahkemesi 2019’da, işverenin maruziyeti kulak koruyucular dışındaki yollarla makul ölçüde azaltma yükümlülüğünü yerine getirmediğine karar vermiş ve müzik sektörü için ayrık bir uygulama yapılamayacağını belirtmiştir. Temyiz Mahkemesi’nin de aktardığı ilk derece kararındaki ifadeye göre, en yüksek sanatsal standartları koruma amacı ne kadar değerli olursa olsun özen standardından taviz verilemez.
Kaynak: Directive 2003/10/EC; Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 28.07.2013, sayı 28721); NIOSH; 29 CFR 1910.95; Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği (RG 30.11.2022, sayı 32029); DSÖ (2022); HSE (2008); Goldscheider v Royal Opera House [2018] EWHC 687 (QB), [2019] EWCA Civ 711.
Önce ortamı düzenlemek
Kulak koruyucu son basamaktır. Mahkeme kararı da mevzuat da önce sesin kaynağında ve ortamda alınacak önlemleri ister.
Yerleşim
Bakır ve vurmalı çalgıları basamaklar (riser) üzerine yükseltmek, sesin önde oturanların başlarının üzerinden geçmesini sağlar. Royal Opera House’ta orkestra çukurunun yeniden düzenlenmesiyle iki müzisyenin maruziyeti 7-8 dB azalmıştır.
Repertuvar ve prova planı
Yüksek sesli eserleri aynı güne yığmamak, yüksek pasajları her tekrarda tam güçle çalmamak, prova aralarında sessiz dinlenme süreleri vermek ve ses kontrolünü (sound check) kısa tutmak günlük dozu düşürür.
Akustik ve ekipman
Yankılı salonlarda emici yüzeyler, piyano kapağını kapalı tutmak, provada davul setini sönümlemek, zilleri kulak hizasından uzaklaştırmak ve sahne monitörlerini kısmak etkilidir.
Akustik paravanlar
Çalgı ile müzisyen arasına konan saydam paravanların sahadaki etkisi sınırlıdır: Kanada’daki bir bale orkestrasında ölçülen ortalama zayıflatma ihmal edilebilir düzeyde bulunmuştur. Yanlış yerleştirildiğinde sesi yandaki müzisyene yansıtabilir.
Bireysel çalışma
Küçük ve sert yüzeyli odalarda çalışmak düzeyi artırır. Daha büyük ya da akustik olarak düzenlenmiş odalar, sessiz çalışma (susturucu ya da sessiz çalgı) ve süre planlaması bireysel dozu azaltır.
Kaynak: Health and Safety Executive (2008); Health and Safety Authority (2009); Behar ve ark. (2017); Goldscheider v Royal Opera House [2019] EWCA Civ 711; BAPAM (2019).
Kulak koruyucular ve kulak içi monitörler
Sünger kulak tıkaçları yüksek frekansları alçak frekanslardan çok daha fazla azaltır; müzik boğuk ve dengesiz duyulur. Müzisyen kulak tıkaçları ise frekanslar arasında daha eşit bir zayıflatma sağlamak için tasarlanmıştır.
| Koruyucu | Zayıflatma | Güçlü yanı | Sınırlılığı |
|---|---|---|---|
| Sünger kulak tıkacı | Yüksek; bir üründe 125 Hz’te yaklaşık 20 dB, 8 kHz’te 40 dB’in üzerinde | Ucuz, kolay bulunur | Tını ve dengeyi bozar; müzik için uygun değildir |
| Hazır müzisyen kulak tıkacı | Bir üründe yaklaşık 20 dB, frekanslar arasında daha düz | Ucuz, hemen kullanılabilir | Oturuş kişiye göre değişir |
| Kişiye özel müzisyen kulak tıkacı 9, 15, 25 dB filtre | Nominal değere yakın; ER-15’te ortalama 13,7 dB | Daha doğal ses, uzun süre konfor | Kulak ölçüsü ve kalıp gerekir; maliyetli |
| Kulak içi monitör (in-ear monitor, IEM) | Kalıba ve sızdırmazlığa bağlı | Monitör sesini daha düşük düzeyde duymayı sağlar | Ses düzeyi müzisyene bırakıldığında maruziyet azalmayabilir |
Neden kullanılmıyor?
- Kendi çalgısını ve diğer müzisyenleri iyi duyamama; entonasyon ve denge sorunları
- Tını ve dinamiklerin değişmesi
- Oklüzyon etkisi: tıkaçla birlikte kendi sesinin ve üflemeli çalgının kemik yoluyla gelen alçak frekanslı bileşeninin artması; şarkıcılar ve üflemeli çalgı icracıları için önemli bir nedendir
- Mesleki dezavantaj kaygısı
Avustralya’daki orkestra müzisyenlerinin %83’ü kulak tıkacını kullanmayı zor ya da imkânsız bulmuştur. Kullanım oranları çalışmalar arasında çok değişkendir: İran’da geleneksel ve pop müzisyenlerinde %2,4 iken Hollanda’daki orkestra müzisyenlerinin %52’si provalarda kulak tıkacı kullandığını bildirmiştir.
Alışma ve doğru kullanım
- Tıkaca kademeli alışın: önce evde, sonra bireysel çalışmada, sonra provada, en son konserde.
- Yüksek pasajların tekrarlandığı provalarda, konserde kullanılmasa bile takın.
- Tek kulağa takmak, korunmayan kulağı riskte bırakır.
- Kişiye özel tıkaçların zayıflatması kulakta ölçülerek doğrulanmalıdır.
- Kulak içi monitörde limitleyici kullanın ve düzeyi odyoloğunuzla birlikte belirleyin; monitörler tek başına kulak koruyucu sayılmaz.
Seyirciler için randomize bir çalışma da vardır: bir müzik festivalinde 51 katılımcıyla yapılan çalışmada geçici eşik kayması kulak tıkacı takanların kulaklarının %8’inde, takmayanların kulaklarının %42’sinde görülmüş; festival sonrası tinnitus %12’ye karşı %40 bulunmuştur.
Kaynak: Killion, DeVilbiss ve Stewart (1988); Huttunen, Sivonen ve Pöykkö (2011); Boissinot ve ark. (2022); O’Brien, Ackermann ve Driscoll (2014); Jansen ve ark. (2009); Pouryaghoub, Mehrdad ve Pourhosein (2017); Federman ve Ricketts (2008); HSE (2008); Health and Safety Authority (2009); Ramakers ve ark. (2016).
Değerlendirme ve izlem
Müzisyenler işitme değişikliklerini çoğu zaman erken fark eder; ancak odyogram normal olduğunda yakınmalar gözden kaçabilir. Meslek yaşamının başında alınan bir temel değerlendirme, sonraki değişiklikleri karşılaştırmayı sağlar.
Temel odyometri
3, 4 ve 6 kHz dahil saf ses odyometrisi; çentik genellikle 4 ya da 6 kHz’te en az 15 dB derinlikte tanımlanır. Timpanometri ve akustik refleks rutin değerlendirmenin parçasıdır.
Genişletilmiş yüksek frekans odyometrisi
10-16 kHz arasındaki eşikler, standart odyogram normalken bile yükselmiş olabilir. Erken değişiklikleri izlemek için önerilir.
Otoakustik emisyonlar
DPOAE amplitüdleri, odyogram değişmeden önce gürültü maruziyetiyle ilişkili düşüş gösterebilir. Müzik akademisi öğrencilerinde 6 ve 8 kHz’te daha düşük DPOAE amplitüdleri bulunmuştur.
Gürültüde konuşma ve özel testler
Gürültüde konuşma testleri ve kulaklar arası perde eşleştirme (diplakuzi için) yakınmaları nesnel olarak değerlendirmeye yardımcı olur.
Ölçekler
Türkçe geçerlik ve güvenirliği yapılmış ölçekler arasında Tinnitus Engellilik Envanteri, Khalfa Hiperakuzi Ölçeği ve Hiperakuzi Semptomları Envanteri sayılabilir. Müzik algısı için Türkçe Müzik Algı Testi (T-MPT) kullanılabilir.
İzlem sıklığı
İngiltere’de gürültüye maruz kalan çalışanlar için ilk iki yıl her yıl, sonra üç yılda bir odyometri önerilir; ABD’de işitme koruma programındaki çalışanlar için yıllık odyometri zorunludur. Müzisyenler için ayrı bir aralık belirlenmemiştir; düzenli izlem ve yakınma olduğunda hemen değerlendirme önerilir.
Türkiye’de gürültü yönetmeliği, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki işyerlerinde en yüksek eylem değerini aşan çalışanlara işveren tarafından işitme testi yaptırılmasını öngörür; testler işyeri hekiminin belirlediği düzenli aralıklarla yapılır. Bir işverene bağlı çalışan müzisyenler (örneğin devlet ve belediye orkestralarında) bu kapsamdadır; serbest çalışan müzisyenler yönetmeliğin kapsamı dışında kalabilir.
Kaynak: Phillips, Henrich ve Mace (2010); Liberman ve ark. (2016); Couth ve ark. (2020, 2024); Pawlaczyk-Łuszczyńska ve ark. (2021); Jansen ve ark. (2009); HSE; OSHA; Firle ve Richter (2025); Aksoy, Fırat ve Alpar (2007); Erinç ve Derinsu (2020); Onur (2022); Şahlı, Belgin ve Uys (2019); Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (2013).
İşitme kaybı olan müzisyen
İşitme kaybı olan pek çok müzisyen mesleğini sürdürür. Bunun için işitme cihazının müziğe uygun ayarlanması, kalan işitmenin korunması ve çalışma ortamının uyarlanması gerekir.
- İşitme cihazının giriş sınırı: Konuşmanın en yüksek bileşenleri yaklaşık 85 dB(A) iken canlı müzik bunun çok üzerine çıkar. Pek çok işitme cihazının analog-dijital dönüştürücüsü yaklaşık 95 dB SPL’nin üzerindeki girişlerde bozulmaya başlar ve bu bozulma sonradan bir müzik programıyla giderilemez.
- Müzik programı: Daha az kompresyon, daha geniş bant genişliği, geri besleme yöneticisi ve gürültü azaltmanın kapatılması; gerekirse mikrofon girişinin azaltılması. Yeni platformların bazıları daha yüksek giriş düzeylerine izin verir.
- Kalan işitmeyi korumak: Müzisyen kulak tıkaçları ve limitleyicili kulak içi monitörler işitme kaybı olanlarda da önemlidir.
- Koklear implant: İmplant kullanıcılarında ritim görece iyi algılanırken perde, melodi ve tını algısı sınırlıdır. Ayrıntılar için Koklear İmplant rehberine bakabilirsiniz.
Gürültüye bağlı işitme kaybının sesi nasıl değiştirdiğini İşitme Kaybı Simülatörü’nde dinleyebilirsiniz.
Kaynak: Chasin (2012, 2014); Chasin ve Russo (2004); Limb ve Roy (2014).
Müzik eğitiminde işitme koruma
Riskin başladığı yer çoğu zaman konservatuvar ve müzik okuludur. Eğitim kurumlarının işitme sağlığını müfredata ve çalışma koşullarına katması önerilir.
- ABD’de müzik okullarının akreditasyon kuruluşu NASM ile Sahne Sanatları Tıbbı Derneği (PAMA), yöneticiler, öğretim elemanları ve öğrenciler için gönüllü işitme sağlığı rehberleri yayımlamıştır.
- İngiltere’de BAPAM, eğitim kurumları için mekân, repertuvar ve program planlaması, OAE ile izlem ve öğrenci eğitimini içeren bir rehber hazırlamıştır.
- Eğitimin davranışa etkisi sınırlıdır: lise bandolarında yapılan bir programda eğitimden hemen sonra öğrencilerin %94’ü kulak tıkacı kullanmayı düşündüğünü söylerken sezon sonunda en az ara sıra kullananların oranı %62’de kalmıştır. Polonya’daki müzik akademisi öğrencilerinde kullanım %9,2, gelecekte kullanma niyeti %47,2’dir.
- Bu nedenle bilgilendirme tek başına yetmez; prova salonlarının akustiği, çalışma odalarının boyutu, program planlaması ve öğrencilere kişiye özel tıkaç erişimi birlikte ele alınmalıdır.
Türkiye’de konservatuvarlarda işitme koruma programına ya da müzik öğrencilerinde kulak koruyucu kullanımına ilişkin yayımlanmış bir çalışmaya bu taramada ulaşılamadı. Kişiye özel müzisyen kulak tıkaçları ve kulak içi monitörler için işitme cihazı merkezlerine ve kulak kalıbı laboratuvarlarına danışılabilir.
Kaynak: NASM ve PAMA (2011); BAPAM (2019); Auchter ve Le Prell (2014); Pawlaczyk-Łuszczyńska ve ark. (2021).
Sık sorulan sorular
Sünger kulak tıkaçları yüksek frekansları çok azalttığı için müziği boğuk duyurur. Müzisyen kulak tıkaçları frekanslar arasında daha eşit zayıflatma sağlar ve sesin dengesini daha iyi korur. Alışmak birkaç hafta sürebilir; kademeli kullanım önerilir.
Evet. Orkestra ölçümlerinde müzisyenlerin günlük maruziyeti çoğu zaman 85 dB(A) dolayında ya da üzerindedir; bakır üflemeliler ve onların önünde oturanlar en yüksek dozu alır. Zarar müziğin türüne değil, ses düzeyine ve süreye bağlıdır.
Çınlamanın ve boğuk işitmenin geçmesi kulağın aşırı yüklendiğini gösteren bir uyarıdır. Tekrarlayan geçici eşik kaymaları kalıcı kaybın öncüsü kabul edilir. Ani bir işitme kaybı fark ederseniz ya da yakınmalarınız geçmezse beklemeden bir KBB uzmanına başvurun.
Doğru kullanıldığında monitör sesini daha düşük düzeyde duymanızı sağlayabilir. Ancak müzisyenler düzeyi kendileri belirlediğinde kulak içi monitörü sahne monitörüne yakın düzeyde açabilmektedir. Limitleyici ve düzey takibi olmadan kulak koruyucu sayılmaz.
Seçim çalgıya, ortamdaki ses düzeyine ve oklüzyon etkisine göre yapılır. Daha yüksek amplifiye ortamlarda daha yüksek zayıflatma gerekir. Seçimi bir odyologla birlikte yapmak ve zayıflatmayı kulakta doğrulamak en iyisidir.
Hayır. Tek kulağa takmak dengeyi bozar ve korunmayan kulağı riskte bırakır. Asimetrik maruziyette (örneğin keman, viyola) bile iki kulak birlikte korunmalıdır.
Gürültüde anlama güçlüğü, odyogram normalken genişletilmiş yüksek frekanslardaki ya da dış tüylü hücrelerdeki erken değişikliklerle ilişkili olabilir. Genişletilmiş yüksek frekans odyometrisi, OAE ve gürültüde konuşma testleri ek bilgi verir.
Meslek yaşamının başında bir temel değerlendirme ve ardından düzenli izlem önerilir. Çalışanlar için önerilen aralıklar yılda bir ile üç yılda bir arasında değişir; yeni bir yakınma olduğunda beklemeden değerlendirme yapılmalıdır.
DSÖ’nün güvenli dinleme ölçütüne göre yetişkinlerde haftada 80 dB(A)’da 40 saat güvenli kabul edilir; düzey arttıkça süre hızla kısalır (örneğin 90 dB’de yaklaşık 4 saat, 100 dB’de 20 dakika). Ortam gürültüsünü bastıran kulaklıklar, sesi daha düşük düzeyde dinlemeyi kolaylaştırır.
Canlı müzik pek çok işitme cihazının giriş sınırını aşar ve ses daha cihaza girerken bozulur. Odyoloğunuz müzik programı, daha düşük mikrofon girişi ya da daha yüksek giriş düzeyine izin veren bir cihazla bu sorunu azaltabilir.
Bu rehberden yararlandıysanız aşağıdaki biçimde kaynak gösterebilirsiniz (APA 7):
İşitme Atölyesi. (2026). Müzisyen İşitme Sağlığı (A. A. Akbulut, Ed.). İşitme Sağlığı Rehberleri. https://www.isitmeatolyesi.com/rehberler/muzisyen-isitme-sagligi/Editör: Ahmet Alperen Akbulut (Odyolog, Öğr. Gör.) · Kalıcı bağlantı: isitmeatolyesi.com/rehberler/muzisyen-isitme-sagligi/ · Son gözden geçirme: Ekim 2026 · Lisans: CC BY-NC-ND 4.0
Terimler
- LAeq
- Belirli bir süredeki A-ağırlıklı eşdeğer sürekli ses düzeyi.
- LEX,8h
- Günlük maruziyetin 8 saatlik çalışma gününe göre normalize edilmiş düzeyi.
- LCpeak
- C-ağırlıklı en yüksek anlık ses basıncı düzeyi; ani ve vurmalı sesler için kullanılır.
- 3 dB kuralı
- Ses düzeyi 3 dB arttığında aynı doz için izin verilen sürenin yarıya inmesi (eşit enerji ilkesi).
- Eylem değeri
- Aşıldığında işverene ölçüm, koruyucu sağlama ve sağlık gözetimi gibi yükümlülükler getiren maruziyet düzeyi.
- Geçici eşik kayması
- Yüksek ses maruziyetinden sonra işitme eşiklerinin geçici olarak yükselmesi.
- Çentik
- Odyogramda 3-6 kHz bölgesinde eşiğin kötüleşip 8 kHz’te yeniden iyileştiği, gürültüye bağlı kayıpta tipik görünüm.
- Tinnitus
- Dışarıda bir ses kaynağı yokken kulakta ya da başta ses algılanması.
- Hiperakuzi
- Günlük seslerin rahatsız edici ya da ağrı verici derecede yüksek algılanması.
- Diplakuzi
- Aynı sesin iki kulakta farklı perdede algılanması.
- Akustik şok
- Ani ve çok yüksek bir sesten sonra ortaya çıkan ağrı, dolgunluk ve sese duyarlılık tablosu; tanım olarak tartışmalıdır.
- Koklear sinaptopati
- İç tüylü hücre ile işitme siniri arasındaki sinapsların kaybı; insanlarda klinik önemi tartışmalıdır.
- Genişletilmiş yüksek frekans odyometrisi
- 8 kHz’in üzerindeki (10-16 kHz) eşiklerin ölçülmesi.
- Müzisyen kulak tıkacı
- Frekanslar arasında daha eşit zayıflatma sağlayacak biçimde tasarlanmış kulak tıkacı; hazır ya da kişiye özel kalıplı olabilir.
- Oklüzyon etkisi
- Kulak kanalı kapandığında kendi sesin ve kemik yoluyla gelen alçak frekanslı seslerin daha yüksek algılanması.
- Kulak içi monitör
- Sahnede müzisyenin kendi miksini kulağına ileten, kulak kanalını kapatan kulaklık.
- Dozimetre
- Kişinin üzerinde taşınarak gün boyu aldığı ses dozunu ölçen cihaz.
Kaynaklar
- Aksoy, S., Fırat, Y., & Alpar, R. (2007). The tinnitus handicap inventory: A study of validity and reliability. The International Tinnitus Journal, 13(2), 94-98.
- Auchter, M., & Le Prell, C. G. (2014). Hearing loss prevention education using Adopt-a-Band: Changes in self-reported earplug use in two high school marching bands. American Journal of Audiology, 23(2), 211-226. doi.org/10.1044/2014_AJA-14-0001
- Behar, A., Luo, Y., Pham, A., Mosher, S., & Abdoli-Eramaki, M. (2017). Sound attenuation of acoustic shields. Canadian Audiologist, 4(5). canadianaudiologist.ca/sound-attenuation-of-acoustic-shields/
- Boissinot, E., Bogdanovitch, S., Bocksteal, A., & Guastavino, C. (2022). Effect of hearing protection use on pianists’ performance and experience: Comparing foam and musician earplugs. Frontiers in Psychology, 13, 886861. doi.org/10.3389/fpsyg.2022.886861
- British Association for Performing Arts Medicine. (2019). Hearing conservation guidance for the performing arts [Danışma taslağı]. www.bapam.org.uk/hearing-conservation-guidance-for-the-performing-arts/
- Bulut, E., Öztürk, G., Taş, M., Türkmen, M. T., Gülmez, Z. D., & Öztürk, L. (2019). Medial olivocochlear suppression in musicians versus non-musicians. Physiology International, 106(2), 151-157. doi.org/10.1556/2060.106.2019.11
- Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik. (2013, 28 Temmuz). Resmî Gazete, 28721. www.isguvenligi.net/wp-content/uploads/mevzuat/2013-gurultu.pdf
- Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği. (2022, 30 Kasım). Resmî Gazete, 32029. www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/cevresel-gurultu-kontrol-yonetmeligi-1
- Chasin, M. (2012). Music and the problem with hearing aids. Perspectives on Hearing and Hearing Disorders: Research and Diagnostics, 16(2), 55-63. doi.org/10.1044/hhd16.2.55
- Chasin, M. (2014). A hearing aid solution for music. The Hearing Review, 21(1), 28-31. hearingreview.com/hearing-products/a-hearing-aid-solution-for-music
- Chasin, M., & Russo, F. A. (2004). Hearing aids and music. Trends in Amplification, 8(2), 35-47. doi.org/10.1177/108471380400800202
- Costa, R. A. da, Araújo, D. T., Souza, D. C. de, & Novanta, G. G. R. (2019). Audiological profile of professional disc jockeys. Revista CEFAC, 21(5), e9319. doi.org/10.1590/1982-0216/20192159319
- Couth, S., Prendergast, G., Guest, H., Munro, K. J., Moore, D. R., Plack, C. J., Ginsborg, J., & Dawes, P. (2020). Investigating the effects of noise exposure on self-report, behavioral and electrophysiological indices of hearing damage in musicians with normal audiometric thresholds. Hearing Research, 395, 108021. doi.org/10.1016/j.heares.2020.108021
- Couth, S., Prendergast, G., Guest, H., Munro, K. J., Moore, D. R., Plack, C. J., Ginsborg, J., & Dawes, P. (2024). A longitudinal study investigating the effects of noise exposure on behavioural, electrophysiological and self-report measures of hearing in musicians with normal audiometric thresholds. Hearing Research, 451, 109077. doi.org/10.1016/j.heares.2024.109077
- Di Stadio, A., Dipietro, L., Ricci, G., Della Volpe, A., Minni, A., Greco, A., de Vincentiis, M., & Ralli, M. (2018). Hearing loss, tinnitus, hyperacusis, and diplacusis in professional musicians: A systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(10), 2120. doi.org/10.3390/ijerph15102120
- Dillard, L. K., Arunda, M. O., Lopez-Perez, L., Martinez, R. X., Jiménez, L., & Chadha, S. (2022). Prevalence and global estimates of unsafe listening practices in adolescents and young adults: A systematic review and meta-analysis. BMJ Global Health, 7(11), e010501. doi.org/10.1136/bmjgh-2022-010501
- Dudarewicz, A., ve ark. (2015). Exposure to excessive sounds during orchestra rehearsals and temporary hearing changes in hearing among musicians. Medycyna Pracy, 66(4), 479-486.
- Erinç, M., & Derinsu, U. (2020). Turkish adaptation of Khalfa hyperacusis questionnaire. Medeniyet Medical Journal, 35(2), 142-150. doi.org/10.5222/MMJ.2020.97947
- European Parliament & Council of the European Union. (2003). Directive 2003/10/EC on the minimum health and safety requirements regarding the exposure of workers to the risks arising from physical agents (noise). Official Journal of the European Union, L 42, 38-44. eur-lex.europa.eu/eli/dir/2003/10/oj/eng
- Fagan, P. A., & O’Loughlin, I. R. (2026). Acoustic shock syndrome: A review of the evidence. Hearing Health & Technology Matters. hearinghealthmatters.org/audiology/2026/acoustic-shock-syndrome-review/
- Federman, J., & Ricketts, T. (2008). Preferred and minimum acceptable listening levels for musicians while using floor and in-ear monitors. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 51(1), 147-159. doi.org/10.1044/1092-4388(2008/011)
- Firle, C., & Richter, A. H. (2025). A scoping review of the prevalence of musicians’ hearing loss. Frontiers in Public Health, 13, 1472134. doi.org/10.3389/fpubh.2025.1472134
- Goldscheider v The Royal Opera House Covent Garden Foundation [2018] EWHC 687 (QB). caselaw.nationalarchives.gov.uk/ewhc/qb/2018/687
- Goldscheider v The Royal Opera House Covent Garden Foundation [2019] EWCA Civ 711. caselaw.nationalarchives.gov.uk/ewca/civ/2019/711
- Grose, J. H., Buss, E., & Hall, J. W., III. (2017). Loud music exposure and cochlear synaptopathy in young adults: Isolated auditory brainstem response effects but no perceptual consequences. Trends in Hearing, 21. doi.org/10.1177/2331216517737417
- Gündüz, B., Yıldırım Gökay, N., Orhan, E., & Yılmaz, M. (2022). The comprehensive audiological evaluation in young violinists: The medial olivocochlear system, high frequency thresholds, and the auditory figure ground test. European Archives of Oto-Rhino-Laryngology, 279(8), 3837-3845. doi.org/10.1007/s00405-021-07122-8
- Halevi-Katz, D. N., Yaakobi, E., & Putter-Katz, H. (2015). Exposure to music and noise-induced hearing loss (NIHL) among professional pop/rock/jazz musicians. Noise and Health, 17(76), 158-164. doi.org/10.4103/1463-1741.155848
- Health and Safety Authority. (2009). The noise of music: Sound advice for the music and entertainment sectors. www.hsa.ie/eng/Publications_and_Forms/Publications/Occupational_Health/The_Noise_of_Music.pdf
- Health and Safety Executive. (2008). Sound advice: Control of noise at work in music and entertainment (HSG260). www.hse.gov.uk/pubns/books/hsg260.htm
- Health and Safety Executive. (t.y.). Health surveillance for hearing. www.hse.gov.uk/noise/healthsurveillance.htm
- Huttunen, K. H., Sivonen, V. P., & Pöykkö, V. T. (2011). Symphony orchestra musicians’ use of hearing protection and attenuation of custom-made hearing protectors as measured with two different real-ear attenuation at threshold methods. Noise and Health, 13(51), 176-188. doi.org/10.4103/1463-1741.77210
- Jansen, E. J. M., Helleman, H. W., Dreschler, W. A., & de Laat, J. A. P. M. (2009). Noise induced hearing loss and other hearing complaints among musicians of symphony orchestras. International Archives of Occupational and Environmental Health, 82(2), 153-164. doi.org/10.1007/s00420-008-0317-1
- Killion, M., DeVilbiss, E., & Stewart, J. (1988). An earplug with uniform 15-dB attenuation. The Hearing Journal, 41(5), 14-17.
- Kujawa, S. G., & Liberman, M. C. (2009). Adding insult to injury: Cochlear nerve degeneration after “temporary” noise-induced hearing loss. Journal of Neuroscience, 29(45), 14077-14085. doi.org/10.1523/JNEUROSCI.2845-09.2009
- Kumdakcı, S. (2016). Orkestra sanatçılarında işitmenin odyometri ve geçici uyarılmış otoakustik emisyon testleriyle değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, Başkent Üniversitesi]. http://hdl.handle.net/11727/2510
- Liberman, M. C., Epstein, M. J., Cleveland, S. S., Wang, H., & Maison, S. F. (2016). Toward a differential diagnosis of hidden hearing loss in humans. PLoS ONE, 11(9), e0162726. doi.org/10.1371/journal.pone.0162726
- Limb, C. J., & Roy, A. T. (2014). Technological, biological, and acoustical constraints to music perception in cochlear implant users. Hearing Research, 308, 13-26. doi.org/10.1016/j.heares.2013.04.009
- McCray, L. R., Ripp, A. T., Nguyen, S. A., Pelic, J. C., Labadie, R. F., & Meyer, T. A. (2026). Auditory symptoms among musicians: A systematic review and meta-analysis. Otolaryngology-Head and Neck Surgery, 174(2), 305-316. doi.org/10.1002/ohn.70094
- McGinnity, S., Beach, E. F., Cowan, R. S. C., & Mulder, J. (2021). The hearing health of live-music sound engineers. Archives of Environmental & Occupational Health, 76(6), 301-312. doi.org/10.1080/19338244.2020.1828241
- National Association of Schools of Music & Performing Arts Medicine Association. (2011). NASM-PAMA advisories on hearing health. nasm.arts-accredit.org/publications/brochures-advisories/nasm-pama-hearing-health/
- National Institute for Occupational Safety and Health. (t.y.). Noise and hearing loss. www.cdc.gov/niosh/noise/about/noise.html
- Occupational Safety and Health Administration. (t.y.). 29 CFR 1910.95: Occupational noise exposure. www.osha.gov/laws-regs/regulations/standardnumber/1910/1910.95
- Onur, N. (2022). Hiperakuzi Semptomları Envanteri’nin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması [Tez, Ege Üniversitesi]. hdl.handle.net/11454/89234
- Özer, F. (2018). Nefesli çalgı çalan sanatçılarda orta kulak fonksiyonlarının değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, Başkent Üniversitesi]. tezara.org/theses/502333
- O’Brien, I., Ackermann, B. J., & Driscoll, T. (2014). Hearing and hearing conservation practices among Australia’s professional orchestral musicians. Noise and Health, 16(70), 189-195. doi.org/10.4103/1463-1741.134920
- O’Brien, I., Driscoll, T., & Ackermann, B. (2013). Sound exposure of professional orchestral musicians during solitary practice. The Journal of the Acoustical Society of America, 134(4), 2748-2754. doi.org/10.1121/1.4820900
- Pawlaczyk-Łuszczyńska, M., Dudarewicz, A., Zamojska, M., & Śliwińska-Kowalska, M. (2011). Evaluation of sound exposure and risk of hearing impairment in orchestral musicians. International Journal of Occupational Safety and Ergonomics, 17(3), 255-269.
- Pawlaczyk-Łuszczyńska, M., Zamojska-Daniszewska, M., Dudarewicz, A., & Zaborowski, K. (2021). Pure-tone hearing thresholds and otoacoustic emissions in students of music academies. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(3), 1313. doi.org/10.3390/ijerph18031313
- Phillips, S. L., Henrich, V. C., & Mace, S. T. (2010). Prevalence of noise-induced hearing loss in student musicians. International Journal of Audiology, 49(4), 309-316.
- Pouryaghoub, G., Mehrdad, R., & Pourhosein, S. (2017). Noise-induced hearing loss among professional musicians. Journal of Occupational Health, 59(1), 33-37. doi.org/10.1539/joh.16-0217-OA
- Ramakers, G. G. J., Kraaijenga, V. J. C., Cattani, G., van Zanten, G. A., & Grolman, W. (2016). Effectiveness of earplugs in preventing recreational noise-induced hearing loss: A randomized clinical trial. JAMA Otolaryngology-Head & Neck Surgery, 142(6), 551-558. doi.org/10.1001/jamaoto.2016.0225
- Şahlı, A. S., Belgin, E., & Uys, M. (2019). A musical perception test for people with hearing loss: Turkish adaptation and normalization of the Music Perception Test (MPT). Nigerian Journal of Clinical Practice, 22(12), 1669-1674. doi.org/10.4103/njcp.njcp_279_19
- Salur, Ö. (2021). Keman çalan müzisyenlerde sağ ve sol kulak arasında işitme fonksiyonlarının odyolojik testlerle değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, İstanbul Gelişim Üniversitesi]. hdl.handle.net/11363/3043
- Schink, T., Kreutz, G., Busch, V., Pigeot, I., & Ahrens, W. (2014). Incidence and relative risk of hearing disorders in professional musicians. Occupational and Environmental Medicine, 71(7), 472-476. doi.org/10.1136/oemed-2014-102172
- Schmidt, J. H., Pedersen, E. R., Juhl, P. M., Christensen-Dalsgaard, J., Andersen, T. D., Poulsen, T., & Bælum, J. (2011). Sound exposure of symphony orchestra musicians. Annals of Occupational Hygiene, 55(8), 893-905. doi.org/10.1093/annhyg/mer055
- Schmidt, J. H., Pedersen, E. R., Paarup, H. M., Andersen, T., Christensen-Dalsgaard, J., Poulsen, T., & Bælum, J. (2011). Tinnitus, hyperacusis and their relation to hearing loss in professional symphony orchestra musicians. Proceedings of the International Symposium on Auditory and Audiological Research (ISAAR), 3. proceedings.isaar.eu/index.php/isaarproc/article/view/2011-24
- Tekin, V. (2020). Canlı performansların ses şiddeti ve duyma bozuklukları bağlamında incelenmesi [Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi]. tezara.org/theses/625107
- Ünsal, S., & Bal, F. (2021). Hearing and tinnitus evaluation in music teachers. The International Tinnitus Journal, 25(1), 94-99. www.tinnitusjournal.com/articles/hearing-and-tinnitus-evaluation-in-music-teachers-16418.html
- Washnik, N. J., Phillips, S. L., & Teglas, S. (2016). Student’s music exposure: Full-day personal dose measurements. Noise and Health, 18(81), 98-103. doi.org/10.4103/1463-1741.178510
- Washnik, N. J., Russell, J. A., Bhatt, I., Meier, R., Chuzie, O., Nadeau, N., Kirjava, S., & Goff, A. (2021). University marching band members’ noise dosages and hearing health-related knowledge. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(21), 11497. doi.org/10.3390/ijerph182111497
- World Health Organization & International Telecommunication Union. (2019). Safe listening devices and systems: A WHO-ITU standard. www.who.int/publications/i/item/9789241515276
- World Health Organization. (2022). WHO global standard for safe listening venues and events. www.who.int/publications/i/item/9789240043114
- World Health Organization. (t.y.). Deafness and hearing loss: Safe listening. www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/deafness-and-hearing-loss-safe-listening
İşitmeAtölyesi