Treacher Collins ve BOR Sendromu

Tanım ve epidemiyoloji

Treacher Collins sendromu (mandibulofasiyal dizostoz), birinci ve ikinci faringeal arkuslardan gelişen yüz yapılarının bilateral ve genellikle simetrik az gelişimiyle tanımlanan kalıtsal bir kraniyofasiyal sendromdur. Sıklığı 1/50.000 ile 1/80.000 arasında bildirilmektedir (Barbosa ve ark., 2024; Marszałek-Kruk ve ark., 2021). Zekâ çoğunlukla normaldir; bu nedenle işitme kaybının erken tanınması, çocuğun gelişimsel potansiyeline ulaşması için belirleyicidir.

Brankio-oto-renal (BOR) spektrum bozukluğu; ikinci faringeal arkus anomalileri (boyunda fistül ya da kist), kulak önü çukurcukları, kulak kepçesi anomalileri, işitme kaybı ve böbrek ile idrar yolu anomalilerinin değişik birleşimleriyle seyreden otozomal dominant bir tablodur. Böbrek tutulumu olmayan biçimi brankio-otik (BO) sendrom olarak da adlandırılır. Sıklığına ilişkin geniş ölçekli veri yoktur (Smith ve Azaiez, 2025).

BOR’un klinik tanısı ana ve yan ölçütlere dayanır. Ana ölçütler ikinci arkus anomalileri, kulak önü çukurcukları, kulak kepçesi anomalileri, işitme kaybı ve böbrek-idrar yolu anomalileridir; yan ölçütler kulak önü deri çıkıntıları, dış, orta ve iç kulak anomalileri, hafif yüz asimetrisi ve damak yarığı ya da yüksek damaktır. Üç ana ölçüt, iki ana ve iki yan ölçüt ya da bir ana ölçütle birlikte etkilenmiş birinci derece akraba bulunması tanı koydurur (Smith ve Azaiez, 2025).

Belirti ve bulgular

Treacher Collins’te aşağı eğimli göz kapağı aralıkları, alt göz kapağında çentik (kolobom) ve kirpik eksikliği, elmacık kemikleri ile alt çenenin az gelişmesi (mikrognati), damak yarığı ve kulak kepçesi anomalileri tipik bulgulardır. Dış kulak yolu atrezisi ve mikroti olguların %30-75’inde görülür; iletim tipi işitme kaybının sıklığı kaynaklara göre %40-50 ile %83-92 arasında değişir (Barbosa ve ark., 2024; Marszałek-Kruk ve ark., 2021). Bulgular aynı aile içinde bile çok değişken olabilir; hafif etkilenmiş bir ebeveyn tanı almamış olabilir.

Yenidoğan döneminde öncelikli sorun hava yoludur. Koanal atrezi ya da darlık, ağır mikrognati ve dilin geriye düşmesi (glossoptoz) solunumu tıkayabilir; bazı bebeklerde doğumda özel hava yolu girişimleri ya da trakeostomi gerekir ve yenidoğan döneminde entübasyon ya da trakeostomi oranı %12-18 olarak bildirilmiştir (Barbosa ve ark., 2024; Marszałek-Kruk ve ark., 2021). Obstrüktif uyku apnesi ve beslenme güçlüğü de sıktır.

BOR’da işitme kaybı olguların %90’ından fazlasında görülür; mikst (%52), iletim tipi (%33) ya da sensörinöral (%29) olabilir ve derecesi hafiften çok ileri dereceye kadar değişir. Kulak önü çukurcukları %82, ikinci arkus fistül ya da kistleri yaklaşık %50, dış kulak yolu atrezisi ya da darlığı %29 oranında bildirilmiştir. Kayıp olguların yaklaşık %70’inde ilerleyici değildir; yaklaşık %30’unda ilerler ve ilerleme geniş vestibüler akuaduktla ilişkilidir (Smith ve Azaiez, 2025).

Nedenler ve risk faktörleri

Treacher Collins olgularının yaklaşık %60-90’ında TCOF1 genindeki heterozigot varyant sorumludur. Daha seyrek olarak POLR1D (%6-8; otozomal dominant ya da resesif), POLR1B (%1-2; dominant) ve POLR1C (yaklaşık %1; resesif) etkilenir (Barbosa ve ark., 2024). POLR1C ve POLR1D, RNA polimeraz I ve III’ün alt birimlerini kodlar ve sendromdaki rolleri 2011’de gösterilmiştir (Dauwerse ve ark., 2011). Bu genlerin ortak noktası ribozom yapımıdır; aksama, yüz iskeletini oluşturacak nöral krest hücrelerinin gelişimin erken döneminde azalmasına yol açar. Olguların yaklaşık %60’ı ailede öykü olmadan, yeni (de novo) bir varyantla ortaya çıkar (Marszałek-Kruk ve ark., 2021).

BOR’da en sık etkilenen gen EYA1’dir (%40-52); SIX1 olguların %4-35’inden sorumludur ve olguların %15-45’inde neden bulunamaz. EYA1 varyantlarının yaklaşık beşte biri yalnız delesyon ve duplikasyon analiziyle saptanır; daha önce önerilen SIX5 artık BOR geni olarak kabul edilmemektedir (Smith ve Azaiez, 2025). Kalıtım otozomal dominanttır ve ekspresivite çok değişkendir: aynı ailede bir birey yalnız kulak önü çukurcuğu taşırken diğerinde ileri işitme kaybı ve böbrek yetmezliği görülebilir.

Ayırıcı tanıda yüz ve kulak bulguları çoğu zaman asimetrik ve unilateral olan okülo-aurikülo-vertebral spektrum (Goldenhar sendromu) öncelikle düşünülür. Kulak anomalilerinin ayrıntılı sınıflaması ve cerrahi seçenekleri için dış kulak yolu atrezisi ve mikroti maddesine bakabilirsiniz.

Odyolojik ve klinik değerlendirme

İki sendromda da yenidoğan işitme taramasının ardından tanısal ABR temel adımdır. Treacher Collins’te kulak yolu atrezisi sık olduğundan koklear işlev kemik yolu ABR ile gösterilir; atrezik kulakta OAE ve timpanometri yapılamaz. BOR’da ise kaybın tipi kulaktan kulağa değişebildiği için hava ve kemik yolu eşikleri her kulak için ayrı ayrı belirlenmelidir.

• Treacher Collins’te saf ses ve ABR: çoğunlukla bilateral iletim tipi kayıp; kayıp kemikçiklerin biçim bozukluğu, fiksasyonu ya da yokluğu ile orta kulak boşluğunun az gelişmesinden kaynaklanır ve iç kulak genellikle normaldir (Barbosa ve ark., 2024).
• BOR’da saf ses odyometrisi: mikst kayıp sıktır; kemik yolu eşikleri de yükselmiş olabilir. Kulak yolu açık olan kulakta timpanometri ve akustik refleks kemikçik anomalisini düşündürebilir.
• Görüntüleme (BOR): işitme dalgalanır ya da ilerlerse temporal kemik BT ve/veya MR ile vestibüler akuadukt değerlendirilir. Koklear dönüşlerin birbirine göre kayması (‘açılmış’ koklea görünümü) EYA1 ilişkili BOR için tanı koydurucu kabul edilir; koklear hipoplazi, geniş vestibüler akuadukt ve horizontal semisirküler kanal hipoplazisi de görülebilir (Smith ve Azaiez, 2025).
• Böbrek taraması (BOR): böbrek ultrasonografisi, kan üre azotu ve kreatinin ile idrar tahlili yapılır; gerekirse ileri görüntüleme istenir; böbrek ya da idrar yolu anomalisi saptananlarda böbrek işlevi en az yılda bir değerlendirilir (Smith ve Azaiez, 2025).
• Hava yolu (Treacher Collins): her vizitte obstrüktif uyku apnesi sorgulanır, kuşkuda uyku çalışması yapılır (Barbosa ve ark., 2024).
• Genetik test: TCOF1, POLR1B, POLR1C ve POLR1D; BOR’da EYA1 ve SIX1 dizi analizi ile delesyon-duplikasyon analizi.

İzlemde Treacher Collins için yıllık odyolojik değerlendirme önerilir (Barbosa ve ark., 2024). BOR’da kayıp ilerleyebileceği için her vizitte odyometri yapılmalı ve geniş vestibüler akuaduktu olan çocuklar geniş vestibüler akuadukt açısından da bilgilendirilmelidir (Smith ve Azaiez, 2025).

Tedavi ve odyolojik rehabilitasyon

Treacher Collins’te 0-2 yaş döneminde kemik yolu amplifikasyonu, konuşma terapisi ve eğitsel destek önerilir; kemik yolu implantları bir seçenektir (Barbosa ve ark., 2024). Küçük çocukta kemik yolu işitme cihazı softbandla takılır; implantlı sistemler beş yaşından sonra düşünülebilir ve implantın yeri ileride yapılacak kulak kepçesi rekonstrüksiyonunu engellemeyecek biçimde plastik cerrahla birlikte belirlenir (Zhang ve ark., 2019). Kulak yolu ya da orta kulak anomalisi nedeniyle hava yolu işitme cihazı çoğu zaman uygun değildir.

Kulak kepçesi rekonstrüksiyonu 6 yaşından sonra ve kulak yolu ile orta kulak cerrahisinden önce yapılmalıdır; kulak yolu ve orta kulak rekonstrüksiyonu bilateral mikroti ve/veya dar kulak yolu olan olgularda gündeme gelir (Barbosa ve ark., 2024). Damak yarığı onarımı genellikle 1-2 yaşta, elmacık kemiği ve göz çukuru rekonstrüksiyonu 5-7 yaş civarında planlanır. Ağır olgularda hava yolu için trakeostomi ya da alt çenenin uzatılması (mandibular distraksiyon) gerekebilir (Marszałek-Kruk ve ark., 2021). Anestezi ve hava yolu güçlüğü göz önüne alınarak işitmeye yönelik girişimler diğer ameliyatlarla aynı seansta planlanabilir; karar hekime aittir.

BOR’da tedavi kaybın tipine ve derecesine göre seçilir. Hafif-orta sensörinöral ya da mikst kayıpta hava yolu işitme cihazı uygulanır; kulak yolu atrezisi ya da darlığı varsa kemik yolu cihazları düşünülür. Bilateral ileri-çok ileri kayıpta koklear implant (Kİ) seçenektir; iç kulak malformasyonu adaylığı engellemez, ancak ameliyat öncesi görüntüleme ve planlama gerektirir ve koklear sinir aplazisi kontrendikasyon oluşturur (Smith ve Azaiez, 2025). Yüksek sesten korunma, özellikle kulak içi kulaklıklarla uzun süre yüksek düzeyde dinlemekten kaçınma önerilir. Böbrek izlemi nefrolog, boyundaki fistül ve kistlerin tedavisini cerrah üstlenir.

Yaşam kalitesine etkisi ve öneriler

Treacher Collins’li çocukların zekâsı çoğunlukla normaldir; işitme kaybı fark edilmezse konuşma gecikmesi yanlışlıkla bilişsel bir sorun gibi yorumlanabilir. Bu nedenle cihazın gün boyu takılması, düzenli dil ve konuşma terapisi ve okulda uzaktan mikrofon sistemi desteği önemlidir. Belirgin yüz farklılığı nedeniyle akran zorbalığı ve özgüven sorunları yaşanabilir; psikolojik destek ve ailenin kraniyofasiyal ekiple düzenli iletişimi bu süreçte yardımcı olur.

BOR yaşam boyu izlem gerektiren bir durumdur: işitme kaybı ilerleyebilir ve böbrek işlevi zamanla bozulabilir. Otozomal dominant kalıtım nedeniyle etkilenen bireyin her çocuğunda geçiş olasılığı %50’dir; ancak ekspresivite değişken olduğundan çocuğun ne kadar etkileneceği önceden kestirilemez. Kardeşlerin ve ebeveynlerin muayene, odyometri ve böbrek ultrasonografisiyle değerlendirilmesi, hafif etkilenmiş bireylerin fark edilmesini sağlar.

Her iki sendromda da genetik danışmanlık, ailenin sonraki gebelikler için seçeneklerini anlamasına yardımcı olur. İşitme cihazının ya da kemik yolu sisteminin kullanım süresini izlemek, cihazın bakımını düzenli yapmak ve okulla iş birliği içinde dinleme ortamını düzenlemek uzun dönem başarıyı belirleyen günlük adımlardır.