İşitsel Algı Gelişimi

01Bu rehber ne işe yarar?

Seans planlarken en sık sorulan soru şudur: "Bu çocuk hangi basamakta?" Soru ilk bakışta makul görünür; alanın ortak dili olan Erber hiyerarşisi dört basamaktan oluşur ve çocuğu bir basamağa yerleştirmek planlamayı kolaylaştırır.

Ne var ki soru yanlış kurulmuştur. Erber'in dört düzeyi çocuğun nerede olduğunu değil, görevin ne kadar zor olduğunu tanımlar. Aynı çocuk aynı gün içinde bağlantılı konuşmayı (connected speech) anlarken tek bir minimal çifti (minimal pair) ayırt edemeyebilir. Bu bir çelişki değil, farklı güçlükteki iki görevdir; basamak çocuğun değil, görevin özelliğidir.

Bu rehber üç konuyu birbirinden ayırmak üzere hazırlanmıştır: tipik işitsel algının nasıl geliştiği, Erber çerçevesinin gerçekte ne söylediği ve işitme kaybı olan çocukta bu gelişimin nasıl seyrettiği. Hedeflenen kazanım, bir çocuğu basamağa yerleştirmek değil; önünüzdeki görevi tanımlayabilmek ve bir sonraki hedefi buna göre yazabilmektir.

02İşitsel algı nedir, neyin gelişimini izliyoruz?

İşitsel algı (auditory perception), kulağa ulaşan akustik enerjinin anlamlı bir olaya dönüştürülmesidir. Bu, eşik ölçmekten farklı bir süreçtir. Odyogram bir sesin duyulup duyulmadığını gösterir; algı ise o sesin diğerlerinden ayrılabilmesini, adlandırılabilmesini ve bir yönergeye çevrilebilmesini kapsar.

Gelişimini izlediğimiz şey tek bir beceri değil, birlikte matürasyona ulaşan bir beceriler kümesidir:

Sesin varlığını yakalama. Ortamda bir ses olduğunu fark etmek, ona yönelmek, kaynağını bulmak.

Sesler arasındaki farkı çözme. Önce süre, şiddet, perde ve tını farklarını; ardından konuşma seslerinin ince spektral farklarını.

Duyulanı bir temsile bağlama. Sesi bir nesneye, bir sözcüğe ya da bir kişiye eşlemek.

Anlamı çıkarma ve kullanma. Yönergeyi yerine getirmek, soruyu yanıtlamak, sohbeti sürdürmek.

Bu kümeye eşlik eden ve çoğu zaman göz ardı edilen iki bileşen daha vardır: işitsel dikkat (auditory attention — hangi sese yönelip hangisini bastıracağını seçebilmek) ve işitsel bellek (auditory memory — duyulanı yeterince uzun tutabilmek). Bu ikisi olmadan üst düzeyler kurulamaz; ilerleyen bölümlerde görüleceği gibi, işitme kayıplı çocuklarda uzun vadede en çok bu iki alanda geri kalma bildirilmektedir.

03Tipik gelişim: doğum öncesinden okul çağına

Doğum öncesi

İşitme sistemi doğumdan çok önce çalışmaya başlar. Corti organının yaklaşık 9. gebelik haftasında belirdiği, koklear sinirin miyelinizasyonunun (myelination) 22. hafta dolayında başladığı bildirilmiştir (Moore & Linthicum, 2007). İşlevsel yanıtlar için güvenilir pencere ise 23–30. haftalardır: sekiz kontrollü çalışmanın sistematik derlemesinde ilk fetal yanıtların yaklaşık 23. haftada ortaya çıktığı, tutarlı yanıt vermenin 28–30. haftalara denk geldiği; alçak frekanslara (250–500 Hz) 25–27. haftalarda, 1000–3000 Hz'e ise ancak 29–31. haftalarda yanıt alındığı belirtilmiştir (Movalled ve ark., 2023).

Yaygın bir yanılgı. "İşitme 20. haftada başlar" ifadesi sıkça tekrarlanır, ancak iyimser uçtadır. Mevcut kanıt, işlevsel işitmenin yaklaşık 23–25. haftadan itibaren başladığını ve 28. haftadan sonra güvenilir hâle geldiğini söylemeyi destekler.

Rahim içi ses ortamına ilişkin ders kitabı bilgisi de yakın zamanda değişmiştir. "Seslerin yaklaşık 30 dB azalarak ve 500 Hz üstü kesilerek ulaştığı" biçimindeki klasik tarif koyun modellerine dayanıyordu. Dört gebelikten alınan MRG üzerine kurulu güncel bir hesaplama modelinde, 1 kHz altında sönümlemenin 6 dB kadar az olabildiği; 3 kHz üstünde ise rahim içi rezonans nedeniyle iletilen basıncın gelen basıncı zaman zaman aştığı gösterilmiştir (Gélat ve ark., 2025). Buna göre fetüsün maruz kaldığı akustik ortam, uzun süre varsayıldığından daha zengindir.

Bu ortamda öğrenme de gerçekleşir. Yenidoğanların emme davranışlarını anne seslerini duyacak biçimde değiştirdiği gösterilmiştir (DeCasper & Fifer, 1980). Benzer bir ayrım rahim içinde de bildirilmiştir: 33–41. haftadaki fetüslerin anne sesine kalp hızı hızlanmasıyla, yabancı sese yavaşlamayla yanıt verdiği rapor edilmiştir (Kisilevsky ve ark., 2003). Fetüsün baba sesine de tepki verdiği, ancak doğumdan sonraki tercihin anneye özgü olduğu belirtilmektedir (Lee & Kisilevsky, 2014).

Bebeklikte konuşma algısı

Bebek, dünyadaki bütün dillerin ses karşıtlıklarını ayırt edebilecek bir donanımla doğar ve ilk yıl içinde bu donanımı ana diline göre daraltır. Werker ve Tees'in (1984) klasik bulgusuna göre 6–8 aylık bebekler ana dillerinde bulunmayan karşıtlıkları ayırt edebilmekte, 10–12 aylıkken çoğu bunu yapamamaktadır.

Bu algısal daralmayı (perceptual narrowing) bir kayıp olarak sunmak yanıltıcıdır. Kuhl ve arkadaşlarının (2006) ortaya koyduğu çift yönlü tablo klinikte daha kullanışlıdır: 6–12 ay arasında ana dil karşıtlıklarını ayırt etme iyileşirken, ana dil dışı karşıtlıkları ayırt etme gerilemektedir. Bebek beceri kaybetmez; uzmanlaşır.

Temkinli bir not. Bu takvim sanıldığı kadar keskin değildir. 97 etki büyüklüğü ve 1.613 bebeği kapsayan meta-analizde ana dil ünlü ayrımının yaşla anlamlı biçimde iyileştiği doğrulanmış, buna karşılık ana dil dışı gerilemenin istatistiksel olarak anlamlı olmadığı bulunmuş ve yayın yanlılığı (publication bias) işaretleri saptanmıştır (Tsuji & Cristia, 2014). Bu nedenle "10–12. ayda pencere kapanır" biçiminde kesin bir ifadeden kaçınmak gerekir. Benzer biçimde Kuhl'un algısal mıknatıs (perceptual magnet effect) kavramı bir kuramdır; etkinin kendisi yöntemsel açıdan ciddi eleştiriler almıştır (Lotto, Kluender & Holt, 1998).

Bu dönemin mekanizma düzeyindeki en sağlam bulgusu istatistiksel öğrenmedir (statistical learning). Sekiz aylık bebeklerin, iki dakikalık yapay bir hece akışını dinledikten sonra akış içindeki geçiş olasılıklarını (transitional probabilities) kullanarak "sözcükleri" parça-sözcüklerden ayırt edebildiği gösterilmiştir (Saffran, Aslin & Newport, 1996). Dil girdisinin miktarı burada teknik bir anlam kazanır: bebek örüntüyü ancak yeterince örneklem gördüğünde çıkarabilir.

Alanın en iyi yinelenen bulgusu ise bebeğe yönelik konuşma (infant-directed speech) tercihidir. 69 laboratuvar, 16 ülke ve 3–15 aylık 2.329 bebekle yürütülen çok merkezli çalışmada bu tercih doğrulanmış; tercihin yaşla birlikte ve ana dilde sunulduğunda güçlendiği gösterilmiştir (ManyBabies Konsorsiyumu, 2020). Aile rehberliğinde "abartılı ezgiyle, yavaş ve yüksek perdeli konuşun" önerisinin dayanağı budur.

Psikoakustik becerilerde matürasyon takvimi

Klinik açıdan en işlevsel bilgi, hangi becerinin erken hangisinin geç matürasyona ulaştığıdır. Aşağıdaki tablo bu takvimi toplu olarak vermektedir.

Erken matürasyona ulaşanların başında frekans çözünürlüğü (frequency resolution) gelir: 500 ve 1000 Hz'de üç aylıkken erişkine yakın, yaklaşık altı ayda matürasyonunu tamamlar. Buna karşılık gürültüde konuşmayı anlama çok geç matürasyona ulaşır. Çocukların sabit gürültüde erişkinden yaklaşık 2,3 dB daha iyi bir sinyal-gürültü oranına (SNR) gereksinim duyduğu ve bu farkın ancak 9–10 yaşta kapandığı; iki konuşmacılı konuşma gürültüsünde (babble) gereken farkın ise ~8 dB olduğu ve 13 yaştan sonrasına dek sürdüğü bildirilmiştir. Alçak frekanslardaki mutlak eşiklerin yaklaşık 10 yaşa dek erişkin düzeyine ulaşmadığı belirtilmektedir.

Bu farkların kaynağı çoğu zaman kulak değildir. Werner'in bir dizi çalışmadan çıkardığı yorum kliniğe doğrudan uygulanabilir: bebekteki eksiklikler büyük ölçüde işlemleme verimliliği (processing efficiency) ve dinleme stratejisiyle ilgilidir. Altı aylık bebeğin boşluklara erişkine benzer beyin sapı ve kortikal yanıt ürettiği, buna karşılık geniş bir frekans bandını birlikte dinlediği — yani dikkatini beklenen frekans bölgesine daraltmadığı — gösterilmiştir. Tek başına bu etkenin, erişkinle arasındaki farkın 2–3 dB'sini açıkladığı bildirilmiştir (Werner, 2002; Bargones & Werner, 1994).

Lokalizasyon (localization) da ölçülebilir bir matürasyon eğrisi izler: sesin kaynağına yönelme gecikmesinin altı aylıkta yaklaşık bir saniye, üç yaşta ~500 ms olduğu ve en dik değişimin 1,5 yaştan önce yaşandığı bildirilmiştir (Eklöf, Asp & Berninger, 2022).

Sık yapılan bir genelleme. Boşluk saptamanın (gap detection) altı yaşta erişkin düzeyine ulaştığı sıklıkla yazılır. Oysa 8–19 yaş arasında iyileşmenin sürdüğü gösterilmiştir (Gay, Rosen & Huyck, 2020).

İşitsel sahne analizi ve seçici dikkat

Gerçek dinleme sessiz kabinde değil, birden çok sesin üst üste bindiği ortamlarda gerçekleşir. Sesleri kaynaklarına ayırma mekanizmalarının — yani işitsel sahne analizinin (auditory scene analysis) — doğumdan itibaren işlevsel olduğu, yenidoğanın erişkinle aynı ipuçlarını yalnızca daha düşük doğrulukla kullandığı bildirilmiştir (Calcus, 2024). Altı aylık bebeğin %4'lük bir harmonik uyumsuzluğu (mistuned harmonic) ayırt edebildiği, erişkinde bu eşiğin %1–2 olduğu belirtilmektedir.

Geç gelişen şey ayrıştırmanın kendisi değil, dikkatin seçiciliğidir. Altı aydan itibaren bebeklerin zamansal beklentiyi kullandığı ancak spektral beklentiyi kullanmadığı, yani "şu frekans bölgesini dinleyeceğim" biçiminde bir süzgeç kuramadıkları gösterilmiştir. Dokuz-on iki yaş çocuklarının bile işitsel akım ayrıştırma (auditory stream segregation) için erişkinden daha büyük frekans ayrımına gereksinim duyduğu bildirilmiştir (Sussman & Steinschneider, 2009).

Sınıfta iyi işiten bir çocuğun neden yine de zorlandığı sorusunun en iyi yanıtı budur: kulağı yeterlidir, süzgeci henüz değildir.

Bu bölümde ele alınan gelişim çizgileri, iki farklı zaman ölçeğinde Şekil 1'de birlikte gösterilmektedir.

04Merkezi matürasyon ve kritik dönem

İşitsel sistemin farklı katmanları farklı hızda matürasyona ulaşır. Koklear sinir ve beyin sapı yolaklarında miyelinizasyonun 6–12 aylıkta erişkin düzeyine yaklaştığı, işitsel korteksin aksonal matürasyonunun ise yaklaşık 12 yaşa kadar sürdüğü bildirilmiştir (Moore & Linthicum, 2007). "Beyin sapı erken, korteks geç" ilkesinin anatomik dayanağı budur.

Bu matürasyonu klinikte izlemenin en yerleşik yolu P1 kortikal işitsel uyarılmış potansiyelidir (cortical auditory evoked potential, CAEP). P1 latansının bebeklikte ~300 ms iken ikinci on yılda 50–70 ms'ye indiği (Sharma ve ark., 2015); üç yaşta ~105 ms, erişkinde ~54 ms olduğu ve yılda yaklaşık 3 ms kısaldığı bildirilmiştir (Jeon ve ark., 2025). Bu nedenle P1, tek bir kesme değeriyle değil, yaşa göre normlanmış güven aralıklarıyla yorumlanır.

P1'i değerli kılan asıl özellik, matürasyonun deneyime bağımlı olduğunu göstermesidir. Sharma, Dorman ve Spahr (2002), yaklaşık 3,5 yaşından önce implant edilen çocukların cihaz kullanımının 3–6 ayı içinde normal sınırlarda P1 latansına ulaştığını, 7 yaş ve sonrasında implant edilenlerin çoğununsa bu düzeye ulaşamadığını bildirmiştir; alanın en çok atıf alan tek sonucu budur. 3,5–7 yaş arası ise değişkenliğin yüksek olduğu bir geçiş bölgesi olarak tanımlanmaktadır (Şekil 2).

Bu bulgular, kritik (duyarlı) dönem — critical / sensitive period — kavramının somut karşılığıdır: merkezi işitsel sistemin uyarana açık kaldığı bir pencere vardır ve pencere kapandıktan sonra aynı girdi aynı sonucu üretmez.

Öte yandan matürasyon belirli bir tarihte tamamlanmaz. Üç-sekiz yaş arası 175 çocuğun izlendiği bir çalışmada beyin sapı yanıtlarının latansının yılda 0,018 ms kısalmayı sürdürdüğü ve yanıt kararlılığının arttığı gösterilmiştir (Thompson ve ark., 2021). Dolayısıyla "beyin sapı bir yaşında matürasyonunu tamamlar" ifadesi miyelinizasyon açısından doğru, kodlama hassasiyeti açısından yanlıştır.

05Erber hiyerarşisi: dört düzey

Alanın ortak dili, Erber'in (1982) Auditory Training adlı kitabında sistemleştirdiği dört düzeydir:

Fark etme (detection). Sesin varlığını — ya da yokluğunu — algılayabilme. "Ses var mı?" sorusunun yanıtı.

Ayırt etme (discrimination). İki uyaranın aynı mı farklı mı olduğunu belirleyebilme. Çocuğun ne duyduğunu bilmesi gerekmez; iki uyaranın aynı olmadığını fark etmesi yeterlidir.

Tanıma (identification). Duyulanı adlandırarak, göstererek ya da tekrar ederek tanımlayabilme. Bu düzeyde artık bir temsile bağlanma söz konusudur.

Anlama (comprehension). İşitsel girdinin anlamını kavrama; yönergeyi yerine getirme, soruyu yanıtlama, sohbeti sürdürme. En üst düzeydir, çünkü dil bilgisi, bellek ve bağlam birlikte devreye girer.

Yalnızca işitsel sınama ilkesi

Erber'in 1970'lerdeki deneysel çalışmaları çerçevenin kanıt tabanını oluşturur ve en az tartışılan ilkesi buradan gelir: işitsel-görsel algı (auditory-visual), yalnızca işitsel (auditory-only) ya da yalnızca görsel algıdan üstündür (Erber, 1972, 1975). Bunun doğrudan sonucu şudur: bir çocuğun işitsel becerisine ilişkin her iddia, görsel kanal kontrol edilmediği sürece yorumlanamaz.

Uygulamada bu, ağzın el ya da küçük bir ekranla kapatılmasını ve her hedefte modalitenin açıkça belirtilmesini gerektirir. "Ahmet yönergeyi yerine getirir" bir hedef değildir; "yalnızca dinleyerek yerine getirir" hedeftir.

Sık yapılan üç hata

Fark etmeyi tanıma sanmak. İsmine dönen bir çocuk, adını tanımış olmayabilir; yalnızca bir ses olduğunu fark etmiş olabilir. Ayrım, aynı ortamda başka bir sözcük söylendiğinde de dönüp dönmediğine bakılarak yapılır.

Ayırt etmeyi tanıma sanmak. İki uyaranın farklı olduğunu söyleyebilen çocuk, hangisinin ne olduğunu bilmiyor olabilir. "Aynı mı, farklı mı?" ile "Hangisi?" farklı görevlerdir.

Kapalı kümedeki başarıyı genel beceri sanmak. Dört resim arasından seçim yapabilmek, açık uçlu tanımayı öngörmez. Aradaki basamak bir sonraki bölümde ele alınmaktadır.

06Matris: düzey × uyaran birimi

Erber'in asıl katkısı dört düzeyi sıralamak değil, onları ikinci bir eksenle çaprazlamasıdır. Uyaran–yanıt matrisi (stimulus–response matrix) iki boyutlu bir ızgaradır:

Bir eksende dört algı görevi yer alır: fark etme → ayırt etme → tanıma → anlama. Diğer eksende ise artan dilsel büyüklükte konuşma birimi bulunur: konuşma öğeleri (fonemler, Ling sesleri) → heceler → sözcükler → öbekler → cümleler → bağlantılı konuşma.

Ortaya 24 hücre çıkar ve her hücre tanımlanabilir bir klinik göreve karşılık gelir. Tanıma × sözcük: kapalı uçlu kümeden söyleneni gösterme. Ayırt etme × hece: /ba-ba/ ile /ba-bi/ için aynı-farklı kararı. Anlama × bağlantılı konuşma: dinlenen öyküye ilişkin soruları yanıtlama. Şekil 3'teki matriste hücreye tıklandığında o hücrenin klinik karşılığı ve bir sonraki hedef görülebilir.

Matrisin klinik işlevi hem tanısal hem yönlendiricidir: performansın nerede bozulduğu işaretlenir, bir sonraki hedef komşu hücreden yazılır — ya sağa (daha uzun uyaran) ya aşağı (daha zor görev). Aynı anda iki yönde birden ilerlemek, başarısızlığın kaynağını belirsizleştirir.

Güçlük değişkenleri

Hücre seçildikten sonra zorluğu ince ayarlayan değişkenler Şekil 4'te toplu olarak verilmiştir:

Küme yapısı. Kapalı küme (closed set) → köprü küme (bridging set / limited set) → açık küme (open set). Köprü küme, çocuğun bildiği ama önünde görmediği bir kümedir (örneğin "bu hafta çalıştığımız hayvanlardan biri"). Klinikte en sık atlanan basamak budur; kapalı kümedeki başarının açık kümeye aktarılamadığı yer tam olarak burasıdır.

Küme büyüklüğü. Başarı sağlandıkça artırılır, başarısızlık durumunda azaltılır.

Karşıtlık belirginliği. Kabadan inceye doğru: hece sayısı farkı (top / kelebek) → aynı hece sayısı, farklı fonemler → ortak fonem taşıyan çiftler → minimal çiftler (bal / dal). Ünsüzlerde sıra genellikle çıkış biçimi (manner) → çıkış yeri (place) → ötümlülük (voicing) olarak ilerler.

Akustik koşullar. Şiddet, sinyal-gürültü oranı, mesafe, yankı.

Bağlam ve tanıdıklık. Bağlam tanımayı kolaylaştırır; kademeli olarak azaltılır.

Görsel ipucu. İşitsel-görsel sunumdan yalnızca işitsel sunuma geçiş.

Güncel bir ek olarak De Raeve ve arkadaşlarının (2012) önerdiği Dinleme Küpü (Listening Cube) modeli, iki boyutun yeterli olmadığını savunarak üçüncü bir eksen ekler: materyal (sözel olmayan/sözel, prozodi dâhil) ve dinleme koşulları (sessiz/gürültülü ortam, mesafe, cihaz yapılandırması). Koklear implantlı bir çocukta bu üçüncü eksen çoğu zaman ilk ikisinden daha belirleyicidir.

07Hiyerarşi gerçekten bir gelişim sırası mı?

Türkçe kaynakların neredeyse tamamı dört düzeyi doğrulanmış bir gelişim basamağı dizisi olarak sunar. Literatür bu okumayı desteklememektedir.

Ders kitaplarındaki değerlendirme. Düzeyler sıklıkla bir gelişim hiyerarşisi biçiminde sunulsa da gerçekte örtüşürler; işitme kaybı olan çocuklar bu becerileri katı bir sırayla geliştirmez. Çocuğun aynı dönemde fonem, sözcük, cümle ve söylem düzeylerinde eşzamanlı olarak çalışabildiği belirtilmektedir (Perigoe & Paterson, 2015).

Psikometrik bulgu. Barker ve arkadaşları (2016) IT-MAIS maddelerine Rasch analizi uygulamıştır. Ampirik olarak elde edilen madde güçlük sırasının, "çocukların işlevsel dinleme becerilerini geliştirmesi beklenen sırayı yansıtmadığı" bildirilmiştir. Güçlü bir sıra korelasyonu (rank correlation) ancak maddeler uzmanlarca yeniden sıralandığında elde edilmiş, iki madde uyum göstermediği için ölçekten çıkarılmıştır. Erber uyumlu bir aracın tek boyutlu bir merdiven gibi davranmadığına ilişkin elimizdeki en güçlü kanıt budur.

Kuramsal çerçeve. Lalonde ve Holt (2016) düzeyleri "hiyerarşik bir süreklilik" (hierarchical continuum) olarak tanımlar — tanımak için önce fark etmek ve ayırt etmek gerekir — ancak düzeylerin "birbirinden tümüyle ayrık olmadığını" vurgular.

Müfredatların kendi yapısı. Yapılandırılmış müfredatlardan DASL II, ses farkındalığı aşamasından sonra fonetik dinleme ile işitsel anlama kollarını paralel yürütür. Başka bir deyişle doğrusal ilerleyişi yapısal olarak benimsemez.

Bugünkü verinin desteklediği konum şudur: Erber'in dört düzeyi, mantıksal olarak iç içe geçmiş bir görev güçlüğü hiyerarşisidir (task-difficulty hierarchy); doğrulanmış bir gelişimsel evre dizisi değildir.

İç içelik tartışmalı değildir — tanıma, fark etmeyi zaten varsayar. Gelişimsel sıra ise ampirik olarak kurulmamıştır; bunu madde düzeyinde sınayan tek psikometrik çalışma sırayı doğrulamamıştır.

Bu durumun klinikte üç sonucu vardır. Birincisi, bir çocuğu tek bir basamağa yerleştirmek yerine hangi görevlerde nerede olduğunu haritalamak gerekir. İkincisi, üst düzeyde çalışabilmek için alt düzeyin "tamamlanmasını" beklemek gereksizdir; yeni implantlı bir çocukla bağlantılı konuşmayı anlama hedefi de çalışılabilir. Üçüncüsü, ilerlemeyi "basamak atladı" biçiminde değil, "şu koşullarda şu görevi yapabiliyor" biçiminde raporlamak gerekir.

08İşitme kayıplı çocukta seyir

İşitme yaşı ve yakalama

Cihaz ya da implantla tutarlı işitsel erişimin başladığı andan itibaren geçen süreye işitme yaşı (hearing age) denir. İşitsel beceri envanterleri işitme yaşına göre, dil normları ise kronolojik yaşa göre yorumlanır. Klinik soru, bu ikisinin buluşup buluşmadığıdır.

Bu konudaki en net veri, koklear implant sonrası büyüme hızındaki değişimden gelmektedir. 188 implantlı ve 97 normal işiten çocuğun izlendiği çok merkezli çalışmada, implantasyon sonrası anlamanın yılda 10,4 puan kazandığı (%95 GA 9,6–11,2), modellenen implant öncesi tabanın ise 5,4 puan (4,1–6,7) olduğu; ifade edici dilde bu değerlerin 8,4 ve 5,8 olduğu bildirilmiştir (Niparko ve ark., 2010). Bu bulgu, implantasyonun büyüme hızını kabaca ikiye katladığını göstermektedir; ancak aynı kohortun üç yıl içinde yaşa uygun normlara ulaşmadığı da rapor edilmiştir.

Yakalamak, normal hızda büyümeyi değil, normalden hızlı büyümeyi gerektirir. Kronolojik yaş her yıl bir yıl ilerlediği için, aradaki farkın kapanması ancak eğim daha dik olduğunda mümkündür.

Yakalamanın mümkün olduğu da gösterilmiştir, ancak koşullu biçimde. Beş-on sekiz aylıkken eşzamanlı çift taraflı implant edilen 21 çocuğun altı yıl boyunca on kez değerlendirildiği çalışmada, genel alıcı ve ifade edici dil açığının ilk dört yılda kapandığı; buna karşılık ifade edici dil bilgisinin altıncı yılda hâlâ düşük olduğu ve alıcı sözcük dağarcığı açığının dördüncü ile altıncı yıllar arasında yeniden açıldığı bildirilmiştir (Wie ve ark., 2020). Bileşke puanda yakalamak, her alt beceride yakalamak anlamına gelmemektedir.

Erken müdahalede doz-yanıt ilişkisi

Erken müdahalenin yararı ikili bir "var/yok" meselesi değil, doz-yanıt (dose–response) niteliğinde bir ilişkidir ve kayıp derecesiyle birlikte büyümektedir. 350 kalıcı işitme kayıplı çocuğun izlendiği çalışmada, işitme cihazının üç ay yerine 24 ayda takılmasının beşinci yıldaki genel dil puanında (global language score) 50 dB HL'de 6,8 puan, 70 dB HL'de 11,8 puan kayba karşılık geldiği bildirilmiştir. Koklear implantın altı ay yerine 24 ayda etkinleştirilmesinin ise 21,4 puanlık, yani yaklaşık 1,4 standart sapmalık bir kayba işaret ettiği rapor edilmiştir (Ching ve ark., 2017).

Aynı yönde, 403 çocuğun implant yaşına göre gruplandığı çalışmada 12 aydan önce implant edilenlerin dil standart puanlarının diğer bütün gruplardan üstün olduğu ve okula başlarken normatif aralığa ulaşan çocuk oranının bu grupta anlamlı biçimde yüksek olduğu bildirilmiştir (Dettman ve ark., 2016).

İşitme cihazı kullanan çocuklarda karşılık gelen değişken cihazla sağlanan duyulabilirliktir (aided audibility). Hafif-ileri kayıplı çocukların izlendiği geniş kohortta dil açığının kayıp derecesiyle birlikte büyüdüğü ve duyulabilirliğin büyüme hızını belirlediği gösterilmiştir; ayrıca 18 aydan sonra cihazlanan çocukların da cihaz kullanım süresine bağlı olarak ilerlemeyi sürdürdüğü bildirilmiştir — sistem deneyime açık kalmaktadır (Tomblin ve ark., 2015). Okul çağında hafif ve orta kayıpların akranlarıyla benzer performans gösterdiği, orta-ileri kayıpların ise sözel dil ve okumada anlamlı biçimde geride kaldığı rapor edilmiştir (Tomblin ve ark., 2020).

Sık gözden kaçan değişken: cihazın gerçek kullanım süresi

Erken cihazlandırma, cihaz düzenli takılmıyorsa tek başına bir anlam taşımaz. Aile bildirimi ile cihaz kaydı arasındaki fark çarpıcıdır: ailelerin günde ortalama 10,63 saat kullanım bildirdiği, cihazın kendi kaydının ise 8,44 saat gösterdiği bildirilmiştir (Walker ve ark., 2015).

Ölçüyü uyanık saate oranlayan çalışmalarda tablo daha da netleşmektedir: günlük dinleme saati yüzdesinin ortalama %63 (aralık %18–117) olduğu ve bu tek ölçünün ilk yıldaki alıcı dil varyansının yaklaşık %40'ını açıkladığı rapor edilmiştir (Gagnon, Eskridge & Brown, 2020).

Klinik karşılığı. Datalogging (veri kaydı) okunmadan ilerleme yorumlamak, ilacın düzenli alınıp alınmadığı bilinmeden tedavinin etkisini değerlendirmeye benzer.

Girdi tarafında da nicelik tek başına yeterli değildir. Bakım verenin 18 aylıkken sunduğu dil girdisinin niceliğinin değil, konuşma başlatan niteliğinin üç yaştaki dili yordadığı bildirilmiştir (Ambrose ve ark., 2015).

09Geç gelişen beceriler ve tavan etkisi

İlk iki-üç yıldan sonra işlevsel ölçekler doygunlaşır. IT-MAIS, CAP ve LittlEARS gibi araçlarda tavan etkisi (ceiling effect) ortaya çıkar ve bu araçlar çocuklar arasındaki farkı göstermeyi bırakır. Bu durum gelişimin durduğu anlamına gelmez; ölçtüğümüz şeyin sınırına gelindiği anlamına gelir.

Bu noktadan sonra izlenmesi gereken beceriler şunlardır:

Gürültüde konuşmayı anlama. Yalnızca betimleyici değil, aynı zamanda yordayıcıdır: okul öncesi dönemde gürültüde konuşma tanımanın, erken dil düzeyi istatistiksel olarak kontrol edildikten sonra bile dokuz yaştaki dili anlamlı biçimde yordadığı bildirilmiştir (Ching ve ark., 2022).

Uzamsal işitme. Çift taraflı implantlı ergenlerde uzamsal işitmenin (spatial hearing) normal değil "gelişmekte olan" bir örüntü sergilediği bildirilmiştir: sessizde iyi eşiklere karşın gürültüde belirgin kötüleşme, sabit sesi lokalize etmede ve hareket yönünü saptamada daha fazla hata, kulaklar arası zaman farkına (interaural time difference, ITD) düşük duyarlılık (Alemu ve ark., 2025).

Spektral çözünürlük. Normal işiten çocuklarda ergenliğe dek iyileşen bu becerinin, implant kullanıcılarında kronolojik yaş, implant yaşı ya da implant deneyimiyle ilişkisiz göründüğü bildirilmiştir (Landsberger ve ark., 2018; Jahn ve ark., 2022). Örneklemler küçük olduğundan bu bulgu kesin bir sonuç değil, bir eğilim olarak okunmalıdır.

İşitsel çalışma belleği. Okul çağı implant kullanıcılarında açığın yalnızca işitsel modalitede ortaya çıktığı; görsel modalitede açık bulunmadığı ve örüntü düzenliliğinden yararlanmanın korunduğu bildirilmiştir (Pesnot Lerousseau ve ark., 2025). Buna göre sorun genel bir bellek zayıflığı değil, işitsel ve sözcüksel kodlamada bir darboğazdır.

Okuryazarlıkla ilişkisi. 47 implant kullanıcısında fonolojik işlemlemenin (phonological processing) belirgin biçimde düşük olduğu (sözcüklerde z = −0,95, sözde-sözcüklerde z = −1,90), buna karşılık okuduğunu anlamanın neredeyse normal sınırlarda kaldığı (z = −0,20) bildirilmiştir. Regresyon çözümlemesinde okuduğunu anlamayı yordayan değişkenin sözel dil olduğu, fonolojik işlemlemenin ise anlamlı bir yordayıcı olmadığı rapor edilmiştir (Camarata ve ark., 2026). Buradan çıkan pratik sonuç şudur: fonolojik alıştırma amaç değil araçtır; hedefe sözel dil konmalıdır.

Normatif eğriler konusunda dikkat. Aya göre düzenlenmiş MAIS/IT-MAIS/CAP büyüme eğrileri sıkça paylaşılmaktadır; ancak alanda büyük örneklemli ve yöntemsel açıdan nitelikli bir normatif eğri bulunmamaktadır. Dolaşımdaki tablolar çoğunlukla kontrolsüz tek merkez serileridir. Bu nedenle söz konusu tabloları norm olarak değil, kendi merkezinizin beklenti aralığı olarak kullanmak daha doğrudur.

10Değerlendirme: düzeyi nasıl ölçeriz?

Davranışsal odyometri yalnızca fark etmeyi ölçer

Bu ayrım klinikte sürekli karışmaktadır. Davranışsal gözlem odyometrisi (behavioral observation audiometry, BOA) yaklaşık altı aylık gelişim yaşının altında kullanılır ve ilgili kılavuz bu yöntemin tarama, eşik kestirimi ya da amplifikasyon doğrulaması için uygun olmadığını açıkça belirtir. Görsel pekiştireçli odyometri (visual reinforcement audiometry, VRA) yaklaşık 5–24 ay, koşullu oyun odyometrisi (conditioned play audiometry, CPA) ise yaklaşık 2–5 yaş aralığı içindir (AAA, 2020). VRA kılavuzu önemli bir noktayı vurgular: sinyale verilen her net baş dönüşü pekiştirilmelidir, çünkü bu testte lateralizasyon becerisi sınanmamaktadır (BSA, 2025).

Sonuç olarak bu üç yöntem de "duyuyor mu?" sorusunu yanıtlar. "Ne duyuyor, ne kadarını anlıyor?" sorusu ancak düzeylere dayalı konuşma algısı görevleriyle ve işlevsel ölçeklerle yanıtlanabilir.

Ling 6

Altı ses konuşma spektrumunu örnekler: /m/ ~50–350 Hz; /u/ birinci formant 250–500, ikinci formant 700–1200 Hz; /a/ 500–700 ve ~1000–1400 Hz; /i/ 200–400 ve 2300–3500 Hz; /ʃ/ 2–4 kHz üstü; /s/ 4–8 kHz üstü.

Kritik nüans şudur: sesi tekrar edebilmek (imitation), sesi fark etmekten (detection) anlamlı ölçüde zordur — kopyalayabilmek, eşiğin en az ~10 dB üstünde duymayı gerektirir. Bu nedenle testin iki sürümü aynı şeyi ölçmez; hedefte hangisinin kullanıldığı açıkça yazılmalıdır.

Canlı ses sürümü konuşmacıya, mesafeye ve ortam gürültüsüne bağımlıdır ve kalibre edilmemiştir. Dolayısıyla tanısal bir eşik aracı değil, günlük cihaz kontrolü ve işlevsel doğrulama aracıdır. Kalibre edilmiş sürüm olan Ling-6(HL) ise dB HL cinsinden ön kayıtlı uyaranlar sunar ve VRA ya da CPA ile serbest alanda uygulanabilir (Scollie & Glista, 2012).

Düzeye göre araç haritası

Kapalı uçlu örüntü algısı görevleri ayırt etme düzeyini; ESP ve MTP gibi resim seçimli bataryalar örüntü ve sözcük tanımayı; GASP fark etmeden cümle anlamaya kadar üç düzeyi tek bataryada; PBK, LNT ve MLNT açık uçlu tanımayı; HINT-C ve BKB-SIN ise gürültüde tanıma ve anlamayı ölçer.

İşlevsel ölçekler bu tabloyu tamamlar: LittlEARS (0–24 ay, kronolojik ya da işitme yaşı), IT-MAIS/MAIS, MUSS, CAP ve tavan etkisi azaltılmış sürümü CAP-II, SIR, PEACH/TEACH, ABEL, CHAPS ve ELF. Araçların hangi düzeyi ölçtüğü Tablo 2'de özetlenmiştir.

Dikkat edilmesi gereken nokta. IT-MAIS'e uygulanan madde çözümlemesinde uyumsuzluk nedeniyle ölçekten çıkarılan iki maddenin, algısal olmayan madde ile tek anlama maddesi olduğu bildirilmiştir (Barker ve ark., 2016). IT-MAIS işlevsel bir dinleme indeksidir; çocuğun Erber basamaklarındaki yerinin kanıtı olarak kullanılamaz.

Türkçe araçlar

Türkiye'de gelişim düzeyine göre işitsel algı değerlendirmesinin en güçlü yerli aracı ÇİAT'tır (Çocuklar için İşitsel Algı Testi). Gözden geçirilmiş sürümün altı hiyerarşik kategoride 17 alt test içerdiği belirtilmektedir: fonem saptama; örüntü tanıma; kapalı uçlu konuşma tanıma; işitsel-görsel bütünleme; modifiye açık uçlu tanıma; açık uçlu tanıma. Cronbach α değerinin 0,913, öngörü geçerliğinin ise R² = 0,78 olduğu bildirilmiştir (İçöz, 2022; İçöz ve ark., 2025).

Konuşma seslerini tanımaya yönelik KSTT, 29 Türkçe konuşma sesi üzerinden 58 maddelik bir tarama sunar; 6;5–6;11 yaş aralığında ROC eğrisi altındaki alanın 0,923, kesme puanının 48,5 olduğu bildirilmiştir (Küçükünal & Yücel).

Türkçeye uyarlaması yayımlanmış ölçekler arasında ABEL (Özses ve ark., 2022), CHAPS (Baydan ve ark., 2020), PEACH/EÇİPED (Eroğlu ve ark., 2021), C.H.I.L.D. (Yıldırım Gökay ve ark., 2024) ve FAPCI (Özkan ve ark., 2020) yer alır.

Bunların yanında LittlEARS, IT-MAIS/MAIS ve MUSS, CAP ve CAP-II ile Ling 6 gibi araçlar da Türkiye'de yaygın biçimde kullanılmaktadır. Tablo 3 bu araçları bir arada göstermektedir.

MEB çerçevesiyle eşleme

Millî Eğitim Bakanlığı destek eğitim programında İşitme Eğitimi modülü dört üniteden oluşur ve her ünite 50 ders saatidir (MEB, 2021): Sesi Fark Etme, Sesi Ayırt Etme, Sesi Tanıma, İşitsel Anlama. Yapı, Erber hiyerarşisiyle birebir örtüşmektedir (Tablo 4). Bu durum Türkiye'de çalışan bir odyolog için önemli bir kolaylıktır: kurumdaki resmi çerçeve ile uluslararası literatürün dili aynıdır.

11Düzeyden hedefe

Bir hedef, üç bağımsız parametrenin kesişimidir (Garber & Nevins, 2012):

1. İşitsel işlev — fark etme, ayırt etme, tanıma, anlama.

2. Uyaran birimi — sesler, sözcükler, öbekler, cümleler, sohbet.

3. Durumsal bağlam — yapılandırılmış görev → kapalı küme → köprü küme → açık küme → rutin etkinlik → doğal etkileşim.

Aynı anda yalnızca bir parametre ilerletilir. İki parametre birlikte zorlaştırıldığında başarısızlığın kaynağı belirsizleşir.

Dördüncü bir eksen olarak kritik öğe sayısı (critical elements) eklenebilir: "arabayı al" tek, "arabayı al, kutuya koy" iki, "kırmızı arabayı al, mavi kutuya koy" üç kritik öğe taşır. Bu eksen akustik güçlüğü değil, işitsel belleği indeksler.

Uygun biçimde yazılmış bir hedef: Dört öğeli kapalı bir kümeden, sessiz ortamda, bir metre mesafeden, yalnızca dinleyerek, Ahmet hedef sözcüğü 10 denemenin 8'inde gösterir; üç ardışık oturumda.

Yetersiz yazılmış hedef örnekleri: "Dinleme becerileri gelişecek." (Düzey, birim, bağlam ve ölçüt belirtilmemiş.) "Konuşulanı %80 doğrulukla anlayacak." (Düzey belirtilmiş; birim, küme ve akustik koşul eksik.)

"%80 doğruluk, üç ardışık oturum" ölçütü üzerine

Bu ölçüt Türkiye'de de yaygın olarak kullanılmakta ve çoğu zaman üzerine düşünülmeden yazılmaktadır. Yöneltilen eleştiri şudur: ölçüt bir alışkanlığa dönüşmüştür ve hedef davranışla mantıksal olarak uyuşmayabilir (Diehm, 2017).

Yüzde doğruluk, sayılabilir denemeleri olan görevler için uygundur — "üç metrede gürültüde ismine tepki verir" ölçülebilir bir hedeftir. Buna karşılık "sohbete katılır", "onarım stratejisi (repair strategy) kullanır", "sınıfta yönergeyi izler" gibi hedeflerde yüzde anlamlı bir ölçüt sunmaz; bu tür hedeflerde sıklık, süre, tutarlılık ya da rubrik daha uygun ölçülerdir.

Ek yetersizliği olan çocuklarda bu durum daha da belirgindir: implant sonrası 12. ayda CAP ortancasının yalnızca 0'dan 2'ye çıktığı, iki çocukta ise hiç değişmediği bildirilmiştir (Martínez-Pantanalli & Bravo-Torres, 2025). Böyle bir çocukta ölçütü doğruluk yüzdesinden tepkinin sıklığına ve tutarlılığına kaydırmak gerekir.

İşitsel eğitim ne kadar işe yarıyor?

Bu başlıkta kanıtın sınırlarını açıkça belirtmek gerekir. Pediatrik implant kullanıcılarında işitsel eğitimin sistematik derlemesinde, çalışmaların tamamının eğitilen görevlerde iyileşme bildirdiği, aktarımın ise yalnızca kısmen gerçekleştiği ve kanıt kalitesinin düşük olduğu ortaya konmuştur; yaşam kalitesinin hiçbir çalışmada ölçülmediği belirtilmiştir (Rayes, Al-Malky & Vickers, 2019). Bilgisayar temelli eğitimin derlemesinde ise 920 kayıttan yalnızca altı çalışmanın ölçütleri karşıladığı bildirilmiştir (Silva ve ark., 2023).

Alandaki en güçlü pediatrik randomize veri, 99 okul çağı çocukla yürütülen çalışmadan gelmektedir: 16 saatlik oyunlaştırılmış eğitimle her iki modalitede kazanım elde edildiği, eğitilmemiş konuşmacıya aktarımın gerçekleştiği ancak eğitilene göre daha küçük kaldığı bildirilmiştir (Tye-Murray ve ark., 2022). Başka bir çalışmada hiç ek eğitim almayan çocukların kazanımlarını 4–6 haftada tümüyle koruduğu, pekiştirme eğitiminin yalnızca sınırlı bir katkı sağladığı rapor edilmiştir (Spehar ve ark., 2024).

Yetişkin verisi tabloyu tamamlamaktadır: yaklaşık 10 saatlik bilgisayar destekli ev eğitiminden sonra ünlü ve ünsüz tanımada ~14,8 puanlık kazanımın korunduğu, buna karşılık öz bildirim (self-report) ölçeğinde hiçbir değişiklik olmadığı bildirilmiştir (Kerneis ve ark., 2023).

Bu bulgular tek cümlede şöyle özetlenebilir: işitsel eğitim, eğitilen görevi güvenilir biçimde iyileştirir; eğitilmemiş konuşmacıya aktarım daha küçüktür; gerçek yaşam öz bildirimine aktarım çoğu zaman gösterilememiştir. Bu tablo eğitimden vazgeçmek için değil, hedefi baştan gerçek yaşama yakın kurmak için bir gerekçedir.

Son bir hatırlatma: sınıf ortamında uzak mikrofon (remote microphone) sistemleri, herhangi bir eğitim müfredatından çok daha güçlü biçimde kanıtlanmış bir işitsel erişim müdahalesidir. Hiyerarşi çalışmasının alternatifi değil, ön koşuludur.

12Özet

İşitsel algı, eşik değil anlamdır. Odyogram sesin duyulduğunu gösterir; algı ise o sesin ayrılıp adlandırılabildiğini ve bir yönergeye çevrilebildiğini ortaya koyar.

Tipik gelişimde bazı beceriler çok erken, bazıları çok geç matürasyona ulaşır. Frekans çözünürlüğü altı ayda erişkin düzeyindedir; gürültüde konuşmayı anlama 9–10 yaşa, iki konuşmacılı konuşma gürültüsünde 13 yaştan sonrasına kadar sürer. Sınıfta zorlanan çocuğun sorunu çoğu zaman kulağı değil, dikkatinin süzgecidir.

Merkezi matürasyon deneyime bağımlıdır. P1 latansı bunu ölçülebilir kılar; 3,5 yaştan önce sağlanan işitsel erişimin normal sınırlarda matürasyona izin verdiği, 7 yaştan sonrasının ise büyük ölçüde vermediği bildirilmiştir.

Erber'in dört düzeyi görev güçlüğünü tanımlar, çocuğun yerini değil. Mantıksal iç içelik tartışmalı değildir; gelişimsel bir evre dizisi olduğu ise doğrulanmamıştır. "Bu çocuk hangi basamakta?" yerine "bu görev hangi hücrede?" sorusunu sormak gerekir.

Matris hedefi yazdırır. Düzey × uyaran birimi × bağlam; aynı anda tek parametre ilerletilir. En sık atlanan basamak köprü kümedir.

Yakalamak normalden hızlı büyümeyi gerektirir. İmplantasyonun büyüme hızını yaklaşık ikiye katladığı, ancak bunun tek başına normlara ulaştırmadığı bildirilmiştir; erken müdahalenin yararı kayıp derecesiyle birlikte büyümektedir.

Cihaz düzenli takılmıyorsa hiçbir hedef geçerli değildir. Aile bildiriminin kullanım süresini düzenli olarak fazla gösterdiği bildirilmiştir; datalogging okunmadan ilerleme yorumlanmamalıdır.

İlk iki-üç yıldan sonra işlevsel ölçeklerde tavan etkisi görülür. Bu noktadan sonra izlem, gürültüde konuşmayı anlama, uzamsal işitme, işitsel bellek ve okuryazarlık üzerinden sürdürülür.

Türkiye'de yerli araçlar mevcuttur. ÇİAT ve KSTT yayımlanmış psikometrik verilere sahiptir; LittlEARS, IT-MAIS, CAP ve Ling 6 gibi araçlar da yaygın biçimde kullanılmaktadır.

İşitsel eğitim işe yarar, ancak etkisinin sınırları vardır. Eğitilen görev iyileşir; aktarım küçülür; öz bildirime aktarım çoğu zaman gösterilememiştir. Bu nedenle hedefi baştan gerçek yaşama yakın kurmak gerekir.

13Kaynakça

Alemu, R. Z., Blakeman, A., Fung, A. L., Hazen, M., Negandhi, J., Papsin, B. C., Cushing, S. L., & Gordon, K. A. (2025). Children with bilateral cochlear implants show emerging spatial hearing of stationary and moving sound. Trends in Hearing, 29.

Ambrose, S. E., Walker, E. A., Unflat-Berry, L. M., Oleson, J. J., & Moeller, M. P. (2015). Quantity and quality of caregivers’ linguistic input to 18-month and 3-year-old children who are hard of hearing. Ear and Hearing, 36(Suppl. 1), 48S–59S.

American Academy of Audiology. (2020). Clinical guidance document: Assessment of hearing in infants and young children.

Bargones, J. Y., & Werner, L. A. (1994). Adults listen selectively; infants do not. Psychological Science, 5(3), 170–174.

Barker, B. A., Donovan, N. J., Schubert, A. D., & Walker, E. A. (2016). Using Rasch analysis to examine the item-level psychometrics of the Infant-Toddler Meaningful Auditory Integration Scales. Speech, Language and Hearing, 20(3), 130–143.

Baydan, M., Aslan, F., Yılmaz, S., & Yalçınkaya, F. (2020). Çocukların İşitsel Performans Ölçeği’nin Türkçe geçerlik ve güvenirliği. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 7(1), 32–40.

British Society of Audiology. (2025). Recommended procedure: Visual reinforcement audiometry (v1.2).

Calcus, A. (2024). Development of auditory scene analysis: A mini-review. Frontiers in Human Neuroscience, 18, 1352247.

Camarata, S., Lighterink, M., Sunderhaus, L., Labadie, R., & Gifford, R. (2026). Phonological processing, oral language abilities, and reading comprehension in children with cochlear implants. Scientific Reports, 15, 45800.

Ching, T. Y. C., Cupples, L., & Zhang, V. W. (2022). Predicting 9-year language ability from preschool speech recognition in noise in children using cochlear implants. Trends in Hearing, 26.

Ching, T. Y. C., Dillon, H., Button, L., Seeto, M., Van Buynder, P., Marnane, V., Cupples, L., & Leigh, G. (2017). Age at intervention for permanent hearing loss and 5-year language outcomes. Pediatrics, 140(3), e20164274.

De Raeve, L., Baerts, J., Colleye, E., & Croux, E. (2012). The Listening Cube: A three-dimensional auditory training program. Clinical and Experimental Otorhinolaryngology, 5(Suppl. 1), S1–S4.

DeCasper, A. J., & Fifer, W. P. (1980). Of human bonding: Newborns prefer their mothers’ voices. Science, 208(4448), 1174–1176.

Dettman, S. J., Dowell, R. C., Choo, D., ve ark. (2016). Long-term communication outcomes for children receiving cochlear implants younger than 12 months: A multicenter study. Otology & Neurotology, 37(2), e82–e95.

Diehm, E. (2017). Writing measurable and academically relevant IEP goals with 80% accuracy over three consecutive trials. Perspectives of the ASHA Special Interest Groups, 2(16), 34–44.

Eklöf, M., Asp, F., & Berninger, E. (2022). The development of sound localization latency in infants and young children with normal hearing. Trends in Hearing, 26.

Erber, N. P. (1972). Auditory, visual, and auditory-visual recognition of consonants by children with normal and impaired hearing. Journal of Speech and Hearing Research, 15(2), 413–422.

Erber, N. P. (1975). Auditory-visual perception of speech. Journal of Speech and Hearing Disorders, 40(4), 481–492.

Erber, N. P. (1982). Auditory training. Alexander Graham Bell Association for the Deaf.

Eroğlu, K., Şahin Kamışlı, G. İ., Altınyay, Ş., Gökdoğan, Ç., Bayramoğlu, İ., & Kemaloğlu, Y. K. (2021). Validation of the Turkish version of the PEACH rating scale. ENT Updates, 11(3).

Gagnon, E. B., Eskridge, H., & Brown, K. D. (2020). Pediatric cochlear implant wear time and early language development. Cochlear Implants International, 21(2), 92–97.

Garber, A., & Nevins, M. E. (2012). Getting started with auditory skills. AudiologyOnline, Article 7034.

Gay, J. D., Rosen, M. J., & Huyck, J. J. (2020). Effects of gap position on perceptual gap detection across late childhood and adolescence. JARO, 21(3), 243–258.

Gélat, P., van ’t Wout, E., Haqshenas, R., ve ark. (2025). Evaluation of fetal exposure to environmental noise using a computer-generated model. Nature Communications, 16, 3916.

İçöz, Ö. (2022). Çocuklar için İşitsel Algı Testi geçerlik ve güvenirlik çalışması [Doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.

İçöz, Ö., & Yücel, E. (2024). İşitme kayıplı çocuklarda işitsel algı gelişimi ve değerlendirilmesi. Türk Odyoloji ve İşitme Araştırmaları Dergisi, 7(2), 21–26.

İçöz, Ö., ve ark. (2025). Psychometric properties of the Children’s Auditory Perception Test: Reliability and validity analysis. Brain and Behavior.

Jahn, K. N., Arenberg, J. G., & Horn, D. L. (2022). Spectral resolution development in children with normal hearing and with cochlear implants: A review of behavioral studies. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 65(4).

Jeon, E. K., Brown, C., Abbas, P., & Gantz, B. (2025). The effect of development on cortical auditory evoked potentials in normal hearing listeners and cochlear implant users. Frontiers in Human Neuroscience, 19, 1473365.

Kerneis, S., Galvin, J. J., Borel, S., Baqué, J., Fu, Q.-J., & Bakhos, D. (2023). Preliminary evaluation of computer-assisted home training for French cochlear implant recipients. PLOS ONE, 18(4), e0285154.

Kisilevsky, B. S., Hains, S. M. J., Lee, K., ve ark. (2003). Effects of experience on fetal voice recognition. Psychological Science, 14(3), 220–224.

Kuhl, P. K., Stevens, E., Hayashi, A., Deguchi, T., Kiritani, S., & Iverson, P. (2006). Infants show a facilitation effect for native language phonetic perception between 6 and 12 months. Developmental Science, 9(2), F13–F21.

Küçükünal, I. S., & Yücel, E. Konuşma seslerini tanıma testi Türkçe geçerlik güvenirlik çalışması. Türk Odyoloji ve İşitme Araştırmaları Dergisi, 6(2), 51–56.

Lalonde, K., & Holt, R. F. (2016). Audiovisual speech perception development at varying levels of perceptual processing. The Journal of the Acoustical Society of America, 139(4), 1713–1723.

Landsberger, D. M., Padilla, M., Martinez, A. S., & Eisenberg, L. S. (2018). Spectral-temporal modulated ripple discrimination by children with cochlear implants. Ear and Hearing, 39(1), 60–68.

Lee, G. Y., & Kisilevsky, B. S. (2014). Fetuses respond to father’s voice but prefer mother’s voice after birth. Developmental Psychobiology, 56(1), 1–11.

Lotto, A. J., Kluender, K. R., & Holt, L. L. (1998). Depolarizing the perceptual magnet effect. The Journal of the Acoustical Society of America, 103(6), 3648–3655.

ManyBabies Consortium. (2020). Quantifying sources of variability in infancy research using the infant-directed-speech preference. Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 3(1), 24–52.

Martínez-Pantanalli, C., & Bravo-Torres, S. (2025). Auditory perception outcomes in children with deafness and additional disabilities 12 months after cochlear implant activation. Audiology Research, 15(3), 47.

Millî Eğitim Bakanlığı. (2021). İşitme yetersizliği olan bireyler için destek eğitim programı. Özel Öğretim Kurumları Genel Müdürlüğü.

Moore, J. K., & Linthicum, F. H. (2007). The human auditory system: A timeline of development. International Journal of Audiology, 46(9), 460–478.

Movalled, K., Sani, A., Nikniaz, L., ve ark. (2023). The impact of sound stimulations during pregnancy on fetal learning: A systematic review. BMC Pediatrics, 23, 183.

Niparko, J. K., Tobey, E. A., Thal, D. J., ve ark. (2010). Spoken language development in children following cochlear implantation. JAMA, 303(15), 1498–1506.

Özkan, S., Aslan, F., Karakaya, J., & Yücel, E. (2020). FAPCI ölçeğinin Türkçe geçerlik ve güvenirliği. Türkiye Klinikleri Sağlık Bilimleri Dergisi, 5(2), 264–271.

Özses, M., Özbal Batuk, M., Yılmaz Işıkhan, S., & Çiçek Çınar, B. (2022). Validity and reliability of Turkish version of the Auditory Behavior in Everyday Life questionnaire. American Journal of Audiology, 31(1), 155–165.

Perigoe, C. B., & Paterson, M. M. (2015). Understanding auditory development and the child with hearing loss. D. R. Welling & C. A. Ukstins (Ed.), Fundamentals of audiology for the speech-language pathologist içinde. Jones & Bartlett.

Pesnot Lerousseau, J., Denis, M., Roman, S., & Schön, D. (2025). Working memory deficits in school-age children with cochlear implants. Journal of Speech, Language, and Hearing Research.

Rayes, H., Al-Malky, G., & Vickers, D. (2019). Systematic review of auditory training in pediatric cochlear implant recipients. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 62(5), 1574–1593.

Saffran, J. R., Aslin, R. N., & Newport, E. L. (1996). Statistical learning by 8-month-old infants. Science, 274(5294), 1926–1928.

Scollie, S., & Glista, D. (2012). The Ling-6(HL): Instructions. Western University.

Sharma, A., Dorman, M. F., & Spahr, A. J. (2002). A sensitive period for the development of the central auditory system in children with cochlear implants. Ear and Hearing, 23(6), 532–539.

Sharma, A., Glick, H., Deeves, E., & Duncan, E. (2015). The P1 biomarker for assessing cortical maturation in pediatric hearing loss: A review. Otorinolaringologia, 65(4), 103–114.

Silva, J. de M., Sordi Silva, B. C., Frederigue Lopes, N. B., Jacob, R. T. de S., & Moret, A. L. M. (2023). Effectiveness of computerized auditory training on speech perception in children with hearing loss: A systematic review. American Journal of Audiology, 32(4), 990–1004.

Spehar, B., Murray, N., Mauzé, E., Sommers, M., & Barcroft, J. (2024). Speech perception training in children: The retention of benefits and booster training. Ear and Hearing, 45(1), 164–173.

Sussman, E. S., & Steinschneider, M. (2009). Attention effects on auditory scene analysis in children. Neuropsychologia, 47(3), 771–785.

Thompson, E. C., ve ark. (2021). Auditory neurophysiological development in early childhood: A growth curve modeling approach. Clinical Neurophysiology, 132(9), 2110–2122.

Tomblin, J. B., Harrison, M., Ambrose, S. E., Walker, E. A., Oleson, J. J., & Moeller, M. P. (2015). Language outcomes in young children with mild to severe hearing loss. Ear and Hearing, 36(Suppl. 1), 76S–91S.

Tomblin, J. B., Oleson, J., Ambrose, S. E., Walker, E. A., McCreery, R. W., & Moeller, M. P. (2020). Aided hearing moderates the academic outcomes of children with mild to severe hearing loss. Ear and Hearing, 41(4), 775–789.

Tsuji, S., & Cristia, A. (2014). Perceptual attunement in vowels: A meta-analysis. Developmental Psychobiology, 56(2), 179–191.

Tye-Murray, N., Spehar, B., Sommers, M., Mauzé, E., Barcroft, J., & Grantham, H. (2022). Teaching children with hearing loss to recognize speech. Ear and Hearing, 43(1), 181–191.

Walker, E. A., McCreery, R. W., Spratford, M., ve ark. (2015). Trends and predictors of longitudinal hearing aid use for children who are hard of hearing. Ear and Hearing, 36(Suppl. 1), 38S–47S.

Werker, J. F., & Tees, R. C. (1984). Cross-language speech perception: Evidence for perceptual reorganization during the first year of life. Infant Behavior and Development, 7(1), 49–63.

Werner, L. A. (2002). Infant auditory capabilities. University of Washington.

Wie, O. B., Torkildsen, J. V. K., Schauber, S., Busch, T., & Litovsky, R. (2020). Long-term language development in children with early simultaneous bilateral cochlear implants. Ear and Hearing, 41(5), 1294–1305.

Yıldırım Gökay, N., Baysan, C., & Yücel, E. (2024). The validity and reliability of Turkish version of the C.H.I.L.D. questionnaire. Cochlear Implants International.