Ling 6 Ses Testi

01Bu rehber ne işe yarar?

Cihazlı ya da implantlı bir çocukla çalışıyorsanız, her seansın başında cevaplamanız gereken bir soru vardır: bu çocuk bugün duyuyor mu? Cihaz takılı olabilir, pil dolu olabilir, gösterge ışığı yanıyor olabilir; bunların hiçbiri çocuğun konuşma seslerine eriştiğini kanıtlamaz. Cihazın çalıştığını doğrulamadan yürütülen bir seans, çocuğun o gün ne duyduğunu bilmeden yürütülen bir seanstır.

Ling 6 ses testi bu soruya bir-iki dakikada, hiçbir donanım gerektirmeden cevap verir. Basitliği aldatıcıdır: doğru uygulandığında konuşma spektrumunun tamamına erişimi tarar, yanlış uygulandığında ise güven verici ama anlamsız bir sonuç üretir. Bu rehber, testin neyi ölçtüğünü, nasıl uygulandığını ve sonuçların nasıl yorumlanacağını ele almaktadır.

02Ling 6 ses testi nedir?

Daniel Ling'in (1926-2003) Speech and the Hearing-Impaired Child (1976) adlı kitabında tanımladığı test, başlangıçta beş sesten oluşuyordu; /m/ sesinin eklenmesiyle bugünkü altı sesli biçimini aldı.

Testin dayandığı düşünce şudur: konuşma sesleri geniş bir frekans aralığına yayılır ve bir bireyin bu aralığın tümüne erişip erişmediğini anlamak için tek tek bütün sesbirimleri sınamak gerekmez. Alçak, orta ve yüksek frekans bölgelerini temsil eden az sayıda ses seçilirse, hızlı bir tarama yapılabilir.

Seçilen altı ses şunlardır:

/m/ ("mmm") · /u/ ("uuu") · /a/ ("aaa") · /i/ ("iii") · /ʃ/ ("şşş") · /s/ ("sss")

Bu seslerin üçü ünlü, üçü ünsüzdür. Ünlüler dilin köşe ünlüleridir; ünlü uzayının uç noktalarını işaretlerler. Ünsüzler ise alçaktan yükseğe doğru üç ayrı frekans bölgesini temsil eder.

Testin klinikteki değeri, tek bir ölçümden değil tekrarından gelir. Amaç çocuğun işitme eşiğini belirlemek değil, çocuğun kendi olağan yanıt örüntüsünü saptamak ve bu örüntüden sapmayı erken yakalamaktır. Bu nedenle testi günlük rutinin parçası hâline getirmek, ara sıra ve ayrıntılı uygulamaktan daha değerlidir.

03Altı ses odyogramın neresini sınar?

Bir sesin hangi frekans bölgesini sınadığını bilmeden sonucu yorumlayamazsınız. Burada tek tek sayısal değerler ezberlemek yerine, her sesin odyogramın hangi bölgesine karşılık geldiğini kavramak yeterlidir.

Ünlülerde formant mantığı

Bir ünlü tek bir frekanstan oluşmaz; aynı anda üretilen bir dizi bileşenden oluşur. Bunların klinik açıdan önemli olan ikisi birinci formant (F1) ve ikinci formant (F2)'dir. F1 daha güçlüdür; F2 ondan yaklaşık 15 dB daha sessizdir.

Bu iki bilgi bir arada anlam taşır: bir ünlünün tanınabilmesi için hem F1 hem F2 duyulmalıdır. F2 duyulmadığında ünlü kaybolmaz — başka bir ünlü olarak duyulur.

Tek istisna /u/ sesidir; bu ses yalnızca F1 ile de tanınabilir. Dolayısıyla çocuğun /u/ sesini doğru tekrar etmesi, F2 bölgesine eriştiğini göstermez.

F2 neden bu kadar önemlidir? İki nedenle: (1) F1'den belirgin biçimde sessiz olduğu için cihazın yakalaması ve yükseltmesi daha zordur, (2) cihaz kullanıcılarının çoğunda yüksek frekans işitmesi alçak frekanslara göre daha kötüdür. Bu iki etken birleşince, F2 bölgesi erişimin en kırılgan olduğu yer hâline gelir.

Konuşma muzu

Odyogram üzerinde konuşma seslerinin enerjisinin toplandığı, muz biçimindeki alana konuşma muzu (speech banana) denir. Ling'in altı sesi bu alanı alçak uçtan yüksek uca doğru işaretler. Testin görsel mantığı budur: altı sesin tamamı doğru yanıtlanıyorsa, konuşma muzunun bütününe erişim olasılığı yüksektir.

04Test neyi ölçer, neyi ölçmez?

Ling 6, işitsel algı basamaklarının ilk üçünde uygulanabilir:

Fark etme (detection). "Bir ses var mı?" Çocuk sesi duyduğunda önceden öğretilmiş bir hareketle yanıt verir.

Ayırt etme (discrimination). "Bu iki ses aynı mı, farklı mı?"

Tanıma (identification). "Ne duydunuz?" Çocuk sesi tekrar eder ya da kartını gösterir.

Anlama basamağını ölçmez. Ling 6 bir dil ya da anlama testi değildir; bunu ölçmek için başka araçlar gerekir (Smiley, 2004).

Testin sınırlarını bilmek, sonucu doğru okumak kadar önemlidir:

Tanı testi değildir. Ling 6 işitme eşiği vermez, odyolojik değerlendirmenin yerini tutmaz. Verdiği bilgi şudur: "bugün, dün olağan olan bir şey değişmiş görünüyor." Bu, araştırmayı başlatan bir işarettir, sonuç değil.

Tüm sesbirimleri kapsamaz. Altı ses, konuşmadaki onlarca sesbirimin tamamını temsil etmez. Test bir hızlı kontroldür; kapsamlı konuşma algısı değerlendirmesi yerine geçmez.

Tam yanıt, her şeyin yolunda olduğunu kanıtlamaz. Altı sesin tamamı doğru tekrar edilse bile bu, sessiz bir odada, yaklaşık bir metre mesafede elde edilmiş bir sonuçtur. Sınıf gürültüsünde, uzak mesafede ya da sözcük sonlarındaki ünsüzlerde erişimin sürdüğü anlamına gelmez. Cihazın klinikte programlandığı biçimde en iyi düzeyde çalıştığını da göstermez.

Kısacası: Ling 6, "sorun var mı?" sorusuna hızlı cevap veren bir tarama aracıdır; "her şey en iyi durumda mı?" sorusuna cevap vermez.

05Test nasıl uygulanır?

Testin güvenilirliği, uygulama ayrıntılarına beklenenden çok daha bağlıdır. Aşağıdaki adımlar sırayla izlenmelidir.

Önce cihazı doğrulayın

Ling testi, cihaz kontrolünün yerine geçmez; ardından gelir. Teste başlamadan önce pil ya da şarj durumunu, cihazın temizliğini ve fiziksel bütünlüğünü kontrol edin; mümkünse dinleme kontrolü yapın. Aksi hâlde bir sesin kaçırılması durumunda sorunun çocukta mı cihazda mı olduğunu ayırt edemezsiniz.

Ortamı ve konumu hazırlayın

Ortam sessiz olmalıdır. Çocuğun yanında ya da arkasında durun; ağzınızın görünmesi testi geçersiz kılar, çünkü çocuk dudak okuma yoluyla yanıt verebilir.

Mesafeyi kademeli artırın

Uygulamaya yakın mesafeden (yaklaşık 20 cm) başlayın. Çocuk tüm seslere yanıt verdikten sonra yaklaşık bir metreye (90 cm) geçin; bu, birebir konuşma mesafesidir ve cihaz mikrofonu için uygun uzaklıktır. İzleyen aşamalarda iki ve üç metreye çıkabilirsiniz; üç metre, grup ortamındaki dinlemeye yaklaşık bir karşılık verir.

Sesleri doğru düzeyde verin

Sesleri olağan konuşma şiddetinde üretin. Abartmayın. Bu uyarı özellikle /s/ için geçerlidir: doğal konuşmada /s/ diğer seslerden belirgin biçimde sessizdir. Vurgulanarak üretilirse ses bozulur, alçak frekans bileşenleri karışır ve test yüksek frekans erişimi hakkında bilgi vermez hâle gelir.

Sırayı ve aralıkları her seferinde değiştirin

Bu, en sık atlanan ve sonucu en çok bozan ayrıntıdır.

• Sesleri her turda farklı sırada verin.
• Bazı sesleri birden çok kez kullanın; bir turda altı değil, dokuz-on sunum yapın.
• Sunumlar arasındaki süreyi değiştirin.

Gerekçesi şudur: sıra ve aralık sabit olursa çocuk bir sesi kaçırdığını fark eder ve tahmin yürütür. /s/ sesini hiç duymayan bir çocuk, ritimdeki boşluktan yola çıkarak "sss" diye yanıt verebilir. Bu durumda test, olmayan bir erişimi varmış gibi gösterir.

İpucu vermeyin

• "Şimdi bir ses vereceğim" demeyin. Sesin verildiğini fark etmemek, o bölgede erişim olmadığının göstergesidir; uyarmak bu bilgiyi yok eder.
• "Duydunuz mu?" diye sormayın. Bu soru bir ses verildiğini zaten bildirir ve yanıtı güvenilmez kılar. Ayrıca testin bir bölümü, sesin nasıl tekrar edildiğini dinlemektir.
• Test sırasında geri bildirim vermeyin. "Aferin, doğru" gibi tepkiler ipucu sızdırır ve dikkati dağıtır. Pekiştirmeyi testin sonunda yapın.

Bir ses kaçırıldığında akışı bozmayın

Çocuk bir sese yanıt vermezse, hemen farklı bir frekans bölgesinden başka bir ses verin; böylece çocuk bir sesi kaçırdığını fark etmez. Kaçırılan sese tur içinde daha sonra geri dönün ve yanıtın yinelenip yinelenmediğine bakın.

Yanıtı olduğu gibi kaydedin

Doğru/yanlış işaretlemek yeterli değildir. Çocuğun tam olarak ne söylediğini yazın. "İii" yerine "uuu" dediyse bunu kaydedin; yorumlamanın tamamı bu ayrıntıya dayanır. Yanıt alınamadığında bunu ayrıca belirtin.

Başlangıç düzeyini kurun

İlk günlerde amaç sorun aramak değil, çocuğun başlangıç düzeyini (baseline) saptamaktır: hangi seslere hangi mesafede, ne tutarlılıkla yanıt veriyor? Bu örüntü belirlendikten sonra test, sapmayı gösteren bir izleme aracına dönüşür. Başlangıç düzeyi bilinmeden "kötü sonuç" diye bir şey tanımlanamaz.

06Sonuçları yorumlama

Ling 6'nın en az bilinen yanı, hataların rastgele olmadığıdır. Belirli hata örüntüleri, odyogramın belirli bölgelerine işaret eder.

Klasik hata: "iii" yerine "uuu"

Bir çocuğa /i/ sesi verildiğinde "uuu" diye yanıt veriyorsa, bu bir sesletim sorunu ya da dikkatsizlik değildir. Açıklaması şudur: /i/ sesinin F2 bileşeni yüksek frekans bölgesindedir ve duyulmamıştır. Geriye kalan F1 bileşeni ise /u/ sesinin F1'iyle hemen hemen aynı bölgededir. Çocuk duyduğunu doğru bildirmiştir; duyduğu gerçekten /u/ gibidir.

Bu tek gözlem, yüksek frekans erişiminde bir sorun olduğunu gösterir ve çoğu zaman /s/ sesinin de kaçırıldığı bir tabloyla birlikte görülür.

Hata örüntüleri ve olası anlamları

Doğru yanıt eşiği göstermez

Saf ses odyometrisinde bir uyarana tepki vermek (düğmeye basmak, sese dönmek) eşik düzeyinde bile mümkündür. Oysa bir konuşma sesini tanıyıp tekrar etmek daha fazlasını gerektirir: sesin işitilmesi, ayırt edilmesi ve tanınması. Bu nedenle doğru tekrar edilen bir ses, işitmenin tam olarak nerede olduğunu değil, "en fazla şu kadar kötü olabilir" sınırını gösterir.

Pratik sonucu şudur: Ling testinden çıkan bilgi bir eşik değil, bir alt sınırdır. Çocuğun işitmesi test sonucunun gösterdiğinden daha iyi olabilir; daha kötü olamaz.

Hata sürüyorsa ne yapmalı?

Tek bir seansta görülen bir hata, dikkat dağınıklığından ya da yorgunluktan kaynaklanabilir. Önemli olan örüntünün yinelenmesidir.

1. Cihaz kontrolünü yeniden yapın; sorun giderme adımlarını uygulayın.
2. Testi bir sonraki seansta yineleyin ve aynı ses(ler)in yeniden kaçırılıp kaçırılmadığına bakın.
3. Aynı hata iki-üç gün üst üste sürüyorsa aileyi bilgilendirin ve odyoloğa yönlendirin.

Yinelenen bir hata örüntüsünün ardında şunlar olabilir: cihaz arızası ya da ayar bozukluğu, orta kulak sorunu (efüzyonlu otitis media gibi geçici tablolar dahil), işitme düzeyinde kalıcı değişiklik, koklear implant haritasının güncellenme gereksinimi.

07Yaşa ve düzeye göre uyarlama

Test, çocuğun yaşına ve işitsel gelişim düzeyine göre farklı yanıt biçimleriyle uygulanır.

Bebeklerde yalnızca fark etme düzeyinde gözlem yapılır: irkilme, emmeyi durdurma ya da sürdürme, sese dönme, gözlerini açma. Yanıtlar özneldir; bu nedenle aynı gözlemcinin düzenli izlemesi değerlidir.

Küçük çocuklarda şartlanma yoluyla gözlenebilir bir yanıt kurulur. MEB destek eğitim programının İşitme Eğitimi modülü bu yaklaşımı doğrudan tarif eder: bireyden sesi duyduğunda davranışsal bir tepki vermesi istenir — sesi duyduğunda küpü sepete atmak gibi. Şartlanma çalışmaları tamamlandığında çocuk sese kendiliğinden tepki vermeye başlar.

Tekrar edemeyen çocuklarda sesleri temsil eden resim ya da oyuncaklar kullanılır; çocuk duyduğu sesin kartını gösterir. Bu yöntem, sesletimi henüz gelişmemiş çocuklarda tanıma düzeyini ölçmeyi mümkün kılar.

Sesletim sorunu olan çocuklarda yanıtın "doğru" sayılması için sesin kusursuz üretilmesi gerekmez. Önemli olan, çocuğun hangi sesi duyduğunu tutarlı biçimde bildirmesidir. Uygulayıcı çocuğun üretimini tanıyamayacak kadar belirsizse test yalnızca fark etme düzeyinde kullanılabilir.

Ek gereksinimi olan çocuklarda resim gösterme ek bir bilişsel yük getirebilir. Bu durumda bekle-dinle-yanıtla düzeninde fark etme çalışmak, çocuğun konuşma frekanslarına eriştiğini göstermek için yeterlidir.

08Sık yapılan uygulama hataları

Aşağıdaki hataların ortak özelliği, testi daha iyi görünen ama daha az bilgi veren bir şeye dönüştürmeleridir.

09Testin güncel hâli: Ling 6'dan LMH'ye

Ling'in altı sesi kırk yılı aşkın süredir kullanımda; ancak dijital işitme cihazları ve koklear implantların yaygınlaşmasıyla altı sesin yeterli bilgi verip vermediği tartışılmaya başlanmıştır.

Ne önerildi? Jane Madell ve Joan Hewitt, 230'dan fazla koklear implant programlama seansını geriye dönük inceleyerek en sık görülen konuşma algısı hatalarının altı sesle yakalanamadığını bildirmişlerdir. Bunun üzerine altı sese dört ünsüz daha eklemişlerdir: /z/, /h/, /n/ ve /dʒ/ (Türkçedeki "c" sesi). Ortaya çıkan LMH 10 Ses Hızlı Testi, adını Ling-Madell-Hewitt'ten ve testin taradığı alçak-orta-yüksek (Low-Mid-High) frekans bölgelerinden alır. Eklenen sesler ağırlıklı olarak orta frekans bilgisini artırmayı amaçlar (Madell ve Hewitt, 2022).

LMH tek bir test değil, üç düzeyli bir bataryadır: 10 ses hızlı testi, ardından tüm sesbirimlerin tekrarı ve son olarak ünlü-ünsüz-ünlü dizilerinde (aba, ata, afa gibi) ortadaki ünsüzün tanınması.

Neler eleştirildi? Öneri alanda tartışmasız karşılanmamıştır. Eğitim odyoloğu Peter Keen, LMH'nin gerekçelerine itiraz etmiştir (Keen, 2022). Başlıca noktaları şunlardır:

• Altı sesin ezberlendiği yönündeki eleştiri testin kendisine değil, yanlış uygulanmasına aittir; sıra ve aralıklar her turda değiştirildiğinde ezber mümkün değildir.
• Ling 6 zaten bir hızlı kontroldür; tüm sesbirimleri kapsama iddiası taşımaz. Konuşma algısı sorunlarının çözümü programlama sürecine aittir.
• Tanı amacı güdülüyorsa on ses de yeterli değildir; çocuğun gelişim düzeyine uygun geniş bir ses yelpazesi gerekir.
• Seçilen seslerden /h/ olağan konuşmada çok sessizdir ve cihaz tarafından yakalanması güçtür; yüksek sesle üretilirse bozulmaya yol açar. /dʒ/ ise işiten çocuklarda yaklaşık dört yaşında kullanılmaya başlanan bir sestir; erken yaşta uygulanabilirliği sınırlıdır.

Keen'in önerisi, Ling 6'yı günlük hızlı kontrol olarak sürdürmek ve buna haftalık, daha geniş kapsamlı konuşma ayırt etme değerlendirmeleri eklemektir.

Bu rehber için sonuç. İki taraf da bir noktada birleşmektedir: Ling 6 günlük kontrol aracı olarak yerini korumakta, ancak kapsamlı konuşma algısı değerlendirmesinin yerini tutmamaktadır. Türkiye'de yaygın kullanım altı ses üzerinden sürdüğü için bu rehber de altı sesi esas almaktadır. LMH bataryasını, izlenmesi gereken güncel bir gelişme olarak bilmekte yarar vardır.

10Türkçede Ling sesleri

Ling sesleri dile özgüdür. Test Kuzey Amerika İngilizcesi için geliştirilmiştir ve başka dillere aktarılırken iki soru sorulmalıdır: bu sesler o dilde var mı, ve akustik özellikleri aynı mı?

Sesler var mı? Türkçe açısından bu sorunun cevabı olumludur. Altı Ling sesinin tamamı Türkçede bulunur: m, u, a, i, ş, s. Bu, her dil için geçerli değildir; örneğin Māori dilinde /s/ ve /ʃ/ sesleri bulunmadığı için test yalnızca fark etme düzeyinde kullanılabilmekte, ayırt etme ve tanıma geçersiz kalmaktadır (McDonnell, 2014). LMH'nin eklediği dört ses de (z, h, n, c) Türkçede mevcuttur.

Akustik özellikleri aynı mı? Burada dikkatli olmak gerekir. Ünlülerin formant değerleri dile göre değişir; Türkçedeki /a/, /i/ ve /u/ seslerinin akustik özellikleri İngilizcedekiyle birebir örtüşmez. Ayrıca Türkçede sekiz ünlü bulunur ve bunların arasında İngilizcede karşılığı olmayan ön yuvarlak ünlüler (ö, ü) yer alır. Ling'in üç ünlüsü Türkçede de ünlü uzayının köşelerini işaretlediği için testin mantığı korunur; ancak Türkçe ünlü dağılımı daha kalabalıktır.

Türkçe Ling seslerinin fonetik ve fonolojik özellikleri, Önen ve Kemaloğlu (2022) tarafından ayrıntılı biçimde ele alınmış ve diğer dillerdeki Ling sesleriyle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Türkçede test uygulayan uzmanların bu kaynağa başvurması önerilir.

Aksan ve konuşmacı farkı. Uygulayıcının sesi, cinsiyeti ve konuşma alışkanlıkları seslerin akustik özelliklerini bir ölçüde etkiler. Erkek seslerinde ünlü bileşenleri daha alçak, kadın ve çocuk seslerinde daha yüksek frekanslara yerleşir. Bu değişkenlik testi geçersiz kılmaz; ancak testi mümkün olduğunca aynı kişinin uygulaması, izlemin tutarlılığını artırır.

11Özet

Ling 6, cihazın çalıştığını değil, çocuğun duyduğunu kontrol eder. Cihaz kontrolünün ardından gelir, yerine geçmez.

Altı ses konuşma spektrumunu alçaktan yükseğe tarar. Değerleri ezberlemek yerine hangi sesin odyogramın hangi bölgesini sınadığını bilmek yeterlidir.

Test fark etme, ayırt etme ve tanıma düzeylerinde uygulanır; anlama düzeyini ölçmez ve tanı testi değildir.

Uygulama ayrıntıları sonucu belirler: sıra ve aralıklar her turda değişmeli, sesler abartılmamalı, ipucu verilmemeli, yanıt olduğu gibi kaydedilmelidir.

Hatalar rastgele değildir. "İii" yerine "uuu" yanıtı yüksek frekans erişiminde sorun olduğunu gösterir; benzer örüntüler odyogramın belirli bölgelerine işaret eder.

Değer tekrarındadır. Başlangıç düzeyi kurulmadan sapma tanınamaz. Yinelenen hata örüntüsü, iki-üç gün sürdüğünde odyoloğa yönlendirmeyi gerektirir.

Türkçede altı sesin tamamı bulunur, ancak akustik özellikleri dile göre değişir; Türkçeye özgü inceleme için Önen ve Kemaloğlu (2022) kaynak alınmalıdır.

12Kaynakça

Keen, P. (2022). The Ling 6 Sound Test: A day-to-day hearing aid check or a frequency-specific analysis of hearing aid provision. BATOD Magazine, Mayıs 2022, 40-55.

Ling, D. (1976). Speech and the hearing-impaired child: Theory and practice. Washington DC: A. G. Bell Association for the Deaf.

Ling, D. (1989). Foundations of spoken language for hearing-impaired children. Washington DC: A. G. Bell Association for the Deaf.

Madell, J., & Hewitt, J. (2022). The Ling-Madell-Hewitt (LMH) Test Battery. Volta Voices.

McDonnell, S. (2014). The Ling Sound Test: What is its relevance in the New Zealand classroom? Kairaranga, 15(2), 48-55.

Millî Eğitim Bakanlığı. (2021). İşitme yetersizliği olan bireyler için destek eğitim programı. Ankara: Özel Öğretim Kurumları Genel Müdürlüğü.

Önen, Ç., & Kemaloğlu, Y. K. (2022). Türkçe Ling seslerinin fonetik ve fonolojik yönden incelenmesi. İçinde Y. K. Kemaloğlu, H. Kasapoğlu Çengel & G. Mengü (Ed.), Odyolojide konuşmanın fonetik ve fonolojik özelliklerinin önemi: Türkçe örneği (s. 117-121). Ankara: Türkiye Klinikleri.

Scollie, S., & Glista, D. (2012). Stimuli and normative data for detection of Ling-6 sounds in hearing level. American Journal of Audiology, 21(2), 232-241.

Smiley, D. F. (2004). Using the Ling 6-sound test everyday. AudiologyOnline.