Hareket Hastalığı (Motion Sickness)

Tanım ve epidemiyoloji

Hareket hastalığı (motion sickness), halk arasında taşıt tutması olarak bilinen, fiziksel ya da görsel hareketin yol açtığı bulantı, terleme, uyarılmışlıkta değişme ve baş dönmesi gibi belirtilerin bütünüdür. Bárány Society 2021’de yayımladığı ölçütlerde fiziksel hareketin tetiklediği hareket hastalığı ile ekran, sinema ya da sanal gerçeklik gibi görsel hareketin tetiklediği görsel tetiklenen hareket hastalığını (visually induced motion sickness, VIMS) ayrı tanımlamıştır. Belirtilerin tekrarlayıcı, öngörülebilir ve davranışı kısıtlayıcı olduğu durumlar ise hareket hastalığı bozukluğu ya da görsel tetiklenen hareket hastalığı bozukluğu olarak adlandırılır (Cha ve ark., 2021).

Hareket hastalığı çok yaygındır. Ergenlik öncesi çocukların %35-43’ünde, genç erişkinlerin yaklaşık %25’inde görülür; erişkinlerde sık yaşanan bir sorun olarak 30 yaş altındakilerin %14’ünde, 61 yaş ve üzerindekilerin %7’sinde bildirilir. Görsel tetiklenen hareket hastalığının sıklığı uyarana ve görüntü içeriğine göre %1 ile %95 arasında değişir (Cha ve ark., 2021). Sağlam bir denge sisteminin alışık olmadığı harekete verdiği bu yanıt çoğu kişide hastalık sayılmaz; yatkınlık ise kişiden kişiye belirgin biçimde farklıdır.

Belirti ve bulgular

Bárány ölçütleri belirtileri beş alanda toplar: mide boşluğu hissi, bulantı ve kusma gibi gastrointestinal belirtiler; terleme ve sıcaklık hissinde değişme gibi termoregülasyon bozukluğu; esneme, uyku hali ve isteksizlik gibi uyarılmışlık değişiklikleri; baş dönmesi ya da vertigo; baş ağrısı ve göz yorgunluğu (Cha ve ark., 2021). Belirtiler hareket sırasında başlar, maruziyet sürdükçe artar ve hareket bittikten sonra bir süre içinde geçer. Bulantı ve kusma en bilinen belirtiler olsa da bazı kişilerde baskın yakınma uyku hali ve dikkatte azalmadır (İng. sopite syndrome).

Çocuklarda yatkınlık iki yaşına dek düşüktür, 7-12 yaşlarda en yüksek düzeye ulaşır ve sonra azalır. Görsel tetiklenen hareket hastalığında ise yaşla birlikte yatkınlığın arttığı ve yaşlıların daha çok yakınma bildirdiği görülmüştür (Cha ve ark., 2021). Sanal gerçeklik gözlükleri, video oyunları, geniş ekranlı sinema ve araç içinde ekrana bakma, gerçek bir hareket olmadan da benzer belirtilere yol açabilir. Sürücüsüz (otonom) araçların ve sanal gerçekliğin yaygınlaşması hareket hastalığına yeniden dikkat çekmiştir; bu teknolojilerin kabulünü sınırlayabilecek bir sorun olarak görülmektedir (Keshavarz ve Golding, 2022).

Nedenler ve risk faktörleri

En yaygın kabul gören açıklama duyusal çatışma (uyumsuzluk) kuramıdır: labirentten, gözlerden ve vücuttan gelen hareket bilgileri birbiriyle ya da beynin beklediği hareketle uyuşmadığında belirtiler ortaya çıkar. Kapalı bir kabinde kitap okuyan yolcuda labirent hareketi algılarken gözler durağan bir sayfa görür; sanal gerçeklikte ise gözler hareket görürken labirent hareket algılamaz. Semisirküler kanallarla otolit organları arasındaki uyumsuzluk ve algılanan ile gerçek yerçekimi yönü arasındaki fark da bu kuramın parçalarıdır (Cha ve ark., 2021). Postüral dengesizlik kuramı ise belirtilerin, kişinin yeni bir hareket ortamında postürünü dengede tutacak stratejileri henüz geliştirememesinden kaynaklandığını öne sürer; buna göre dengesizlik belirtilerden önce gelir (Riccio ve Stoffregen, 1991). Kusmanın zehirlenmeye karşı gelişmiş eski bir savunma yanıtının yan ürünü olduğunu öne süren zehir kuramı gibi evrimsel açıklamalar da vardır (Cha ve ark., 2021).

Risk etkenleri şunlardır (Cha ve ark., 2021):

• Yaş: çocukluk dönemi, özellikle 7-12 yaşlar.
• Kadın cinsiyet: deniz yolculuklarında kadınlarda kusma riski erkeklere göre yaklaşık 5’e 3 oranında yüksektir (Golding, 2006); ancak bu fark çalışmaların yalnızca yarısında anlamlı bulunmuştur ve hormonal etkenlerle ilişkilidir.
• Migren: migreni olanların en az yarısı hareket hastalığına yatkın olduğunu bildirir. Bir çalışmada en yüksek yatkınlık puanları migreni olanlarda ve vestibüler migren hastalarında bulunmuş, vestibüler migren hastalarının %75’i hastalık başladıktan sonra yatkınlığının arttığını bildirmiştir (Murdin ve ark., 2015).
• Kalıtım: ikiz çalışmasında çocukluk çağı hareket hastalığının kalıtsal payı yaklaşık %70 olarak tahmin edilmiştir.
• Vestibüler bozukluklar: Ménière hastalığı yatkınlığı artırır; vestibüler nöritte etki kompansasyona göre değişir.

Bilateral vestibüler kayıp ise tersine bir tablo yaratır: işlevsel labirenti olmayan kişiler en sarsıcı deniz koşullarında bile hareket hastalığı geçirmez (Cha ve ark., 2021). Bilateral vestibüler hipofonksiyon hastaları en düşük yatkınlık puanlarını almış, döner uyaranla 20 dakika içinde hiçbiri orta düzeyde bulantıya ulaşmamıştır (Murdin ve ark., 2015). Bu durum labirentin hareket hastalığındaki merkezi rolünü gösterir; ancak bu kişiler görsel tetiklenen hareket hastalığına yine de yatkın olabilir (Golding, 2006).

Odyolojik ve klinik değerlendirme

Tanı klinik öyküye dayanır ve çoğu kişide test gerekmez. Bárány Society ölçütleri iki düzey tanımlar (Cha ve ark., 2021):

Odyolojik ve vestibüler değerlendirme, belirtiler hareketle açıklanamadığında ya da tablo tipik olmadığında gündeme gelir:

• Öykü ve anketler: Hareket Hastalığı Yatkınlık Anketi (Motion Sickness Susceptibility Questionnaire, MSSQ) çocukluk ve erişkinlikteki taşıt deneyimlerini sorgular; kısa formunda 0-54 puan arasında, kişilerin yaklaşık %90’ı 0-27 puan alır (Cha ve ark., 2021). Görsel Olarak Tetiklenen Hareket Hastalığına Yatkınlık Anketi (VIMSSQ) altı maddelik kısa formuyla iyi iç tutarlılık gösterir (Cronbach alfa 0,84); deneysel görsel uyaranla ortaya çıkan belirtilerdeki bireysel farkların %34’ünü tek başına, MSSQ, migren ve diğer etkenlerle birlikte %56’sını öngörmüştür (Golding ve ark., 2021).
• Saf ses odyometrisi ve vestibüler testler: hareket hastalığında beklenen bir bulgu yoktur. Hareket olmadan ortaya çıkan baş dönmesi, işitme kaybı, çınlama ya da kulak dolgunluğu varsa Ménière hastalığı, vestibüler migren ve diğer vestibüler bozukluklar açısından test bataryası (saf ses ve konuşma odyometrisi, video head impulse testi, kalorik test, VEMP) uygulanır.
• Test sırasında dikkat: kalorik test, rotasyon testi ve optokinetik uyaranlar yatkın kişilerde hareket hastalığına benzer bulantı ve terleme başlatabilir; hasta önceden bilgilendirilmelidir.
• Yatkınlığın hiç olmaması: sarsıcı yolculuklarda bile hiç taşıt tutmadığını söyleyen ve dengesizlik yakınması olan hastada bilateral vestibüler kayıp akla gelmelidir.

Ayırıcı tanıda, belirtiler hareket bittikten sonra başlıyor ve araçla yeniden yolculukta azalıyorsa mal de débarquement sendromu; ayakta durma, hareket ve karmaşık görsel ortamlarla artan, en az üç ay süren baş dönmesinde Kalıcı Postüral-Algısal Dengesizlik (PPPD); migren özellikleri taşıyan ataklarda vestibüler migren düşünülmelidir (Cha ve ark., 2021).

Tedavi ve odyolojik rehabilitasyon

Önlemenin temeli maruziyetin ve uyumsuzluğun azaltılmasıdır: baş hareketlerini sınırlamak, araçta öne oturmak ve ufka ya da yola bakmak gibi yere sabit görsel ipuçlarını artırmak, yolculuk sırasında okumaktan ve ekrana bakmaktan kaçınmak bu önlemlerdendir (Cha ve ark., 2021). Müzik, hoş kokular, nefes egzersizleri ve meditasyon gibi yöntemlerin yararı bildirilmiştir; zencefil ve akupresür için kanıt çelişkilidir (Cha ve ark., 2021). İlaç dışı yöntemler içinde en etkilisi alışmadır (habituasyon). Uyarana düzenli ve kademeli olarak maruz kalmak belirtileri azaltır; askerî duyarsızlaştırma programlarında başarı oranı %85’in üzerindedir. Maruziyetler arasında bir haftadan uzun süre olursa alışma neredeyse gerçekleşmez (Golding, 2006). Alışma çoğunlukla uyarana özgüdür: gemiye alışan kişi uçakta yeniden belirti yaşayabilir (Cha ve ark., 2021).

İlaçlar belirtiler başlamadan, yolculuktan önce alındığında daha etkilidir (Cha ve ark., 2021). İlaç seçimi ve dozu hekime aittir; özellikle çocuklarda, yaşlılarda, gebelikte, glokom ya da prostat sorunu olanlarda dikkat gerekir. On dört randomize çalışmayı (1025 katılımcı) içeren Cochrane derlemesinde skopolaminin önlemede plasebodan etkili olduğu, ağız kuruluğunu daha sık yaptığı görülmüş; yerleşmiş belirtilerin tedavisine ilişkin randomize çalışma bulunamamıştır (Spinks ve Wasiak, 2011). Antihistaminikler gerçek yolculuk koşullarında plaseboya göre belirtileri büyük olasılıkla önler (orta kesinlikte kanıt), ancak uyku haline daha sık yol açabilir; skopolaminle aralarında belirgin fark gösterilmemiştir (Karrim ve ark., 2022). Uyku hali yapan ilaçlar araç kullanacak kişiler için uygun olmayabilir.

Hareket hastalığı bozukluğu tanısı alan ve belirtileri iş ya da günlük yaşamı kısıtlayan kişilerde, vestibüler rehabilitasyon programı içinde kademeli görsel ve vestibüler maruziyet uygulanabilir; ancak bu konudaki klinik çalışmalar sınırlıdır ve güvenilir bir önleme yöntemi henüz geliştirilememiştir (Keshavarz ve Golding, 2022). Migrene bağlı yatkınlığı olan hastalarda migren tedavisinin hekimle planlanması yarar sağlayabilir.

Yaşam kalitesine etkisi ve öneriler

Hareket hastalığı çoğu kişide yalnızca yolculukları zorlaştırır; bazı kişilerde ise okul gezilerinden, tatilden ya da iş seyahatlerinden kaçınmaya, ekranla yapılan işlerde ve sanal gerçeklik uygulamalarında güçlüğe yol açar. Yolculuk öncesinde başlayan kaygı belirtileri artırabilir. Denizcilik, havacılık ve sanal gerçeklik kullanan meslekler için yatkınlık ayrıca önem taşır.

Pratik öneriler: araçta mümkünse öne oturun ya da kendiniz kullanın; gemide geminin ortasına yakın ve güverte düzeyinde kalın; ufka bakın. Yolculukta kitap okumayın ve ekrana bakmayın; başınızı koltuğa yaslayarak baş hareketlerinizi azaltın. Ağır yemekten ve alkolden kaçının, kabinin havalandırılmasını sağlayın. Sanal gerçeklik ve video oyunlarında kısa sürelerle başlayıp süreyi yavaş yavaş artırın, belirti başlarsa ara verin. Çocuğunuzda taşıt tutması varsa yolculuğu sık molalarla planlayın ve ilaç vermeden önce hekiminize danışın. Belirtiler hareket bittikten sonra da sürüyorsa bunu hekiminizle paylaşın.