Servikojenik Baş Dönmesi

Tanım ve epidemiyoloji

Servikojenik baş dönmesi, boyun ağrısı ya da boyun omurgası işlev bozukluğuyla birlikte ortaya çıkan ve kaynağının boyundan gelen bozuk propriyoseptif (eklem ve kas konum duyusu) girdi olduğu düşünülen baş dönmesi ve dengesizlik tablosudur. Hem vestibüler hem kas-iskelet sistemi kliniklerinde tartışmalı bir tanıdır: kendine özgü tanı ölçütleri ve altın standart bir test yoktur; tanı ancak diğer nedenler dışlandıktan sonra konabilir (De Hertogh ve ark., 2025; Reiley ve ark., 2017). Brandt ve Bronstein (2001), bu tanıyı alan hastaların önemli bir bölümünde belirtileri açıklayan başka bir neden bulunabildiğini vurgulayarak “servikal vertigo”yu tartışmalı bir klinik tablo olarak tanımlamış ve terimin, nitelemesiz kullanıldığında yalnız propriyoseptif kökenli tablo için kullanılmasını önermiştir.

Servikojenik baş dönmesinin kendisine ilişkin güvenilir sıklık verisi yoktur. Yayımlanmış oranlar KBB polikliniklerinde %5-6 ile boyun ağrısı olan hastalarda %40 arasında değişir; uzun süreli boyun ağrısı olanların %43’ünün baş dönmesi bildirdiği de aktarılmıştır (De Hertogh ve ark., 2025). Bu geniş aralık, tanı ölçütlerinin belirsizliğini de yansıtır. Bazı yazarlar tanımı geniş tutarak vasküler nedenleri de bu başlık altına alır (De Hertogh ve ark., 2025). Bu maddede servikojenik baş dönmesi propriyoseptif anlamda kullanılmış, vertebrobaziler yetmezlik ve arter diseksiyonu gibi vasküler nedenler acil ayırıcı tanı olarak ayrıca ele alınmıştır. Baş dönmesinin genel sınıflaması için vertigo ve denge bozukluklarına giriş maddesine bakabilirsiniz.

Belirti ve bulgular

Yakınmalar dönme hissi, sersemlik ya da dengesizlik biçiminde olabilir ve boyun ağrısı ile boyun hareket kısıtlılığıyla birlikte görülür. Tanı için baş dönmesinin boyun belirtilerinin başlangıcıyla yakın zamansal ilişkisi aranır: boyun ağrısı olmadan servikojenik baş dönmesi düşünülmez. Belirtiler boyun ağrısını artıran hareketlerle kötüleşir, boyun ağrısı azaldığında hafifler. Yakınmalar günlerden yıllara uzanabilir; tek tek ataklar ise dakikalar ile saatler arasında sürer (Reiley ve ark., 2017). Çarpıntı, bulantı ve kusma gibi otonom belirtiler eşlik edebilir (De Hertogh ve ark., 2025).

Muayenede boyun hareket açıklığında azalma, üst servikal eklemlerde hassasiyet ve boyun kaslarında gerginlik bulunabilir. Travmatik boyun ağrısında, özellikle kamçı (whiplash) yaralanmasından sonra, baş dönmesine ek olarak dengesizlik, bulanık görme ya da okurken odaklanma güçlüğü gibi görsel yakınmalar ve duyu-motor kontrol bozuklukları tanımlanmıştır (Treleaven, 2017). Bu bulgular başın konumunu algılamada, göz hareketlerinin kontrolünde ve ayakta durma dengesinde ölçülebilir. İşitme kaybı, kulakta dolgunluk, pulsatil tinnitus ya da nörolojik belirti servikojenik baş dönmesinin parçası değildir; bunlardan biri varsa başka bir tanı aranır.

Nedenler ve risk faktörleri

Boyun, özellikle üst servikal bölge, yoğun kas iğciği ve eklem reseptörü içerir. Bu propriyoseptif bilgi vestibüler ve görsel sistemle birlikte başın ve gövdenin uzaydaki konumunu belirler. Duyusal uyumsuzluk kuramına göre boyun propriyosepsiyonu bozulduğunda bu girdi vestibüler ve görsel bilgiyle çelişir; sonuç postüral dengesizlik ve baş dönmesidir. Kronik olgularda merkezi sinir sisteminin duyusal ağırlıklandırmayı uyumsuz biçimde değiştirmesinin iyileşmeyi zorlaştırabileceği öne sürülmüştür (De Hertogh ve ark., 2025).

En iyi tanımlanmış zemin kamçı yaralanması ve diğer boyun travmalarıdır (Treleaven, 2017); dejeneratif boyun hastalıkları ve kronik boyun ağrısı da bu tabloyla ilişkilendirilir. Öte yandan Brandt ve Bronstein (2001), boyun uyarımıyla kendi kendine hareket yanılsaması oluşturmanın vestibüler ya da görsel uyarıma göre çok daha zor olduğuna dikkat çekerek propriyoseptif mekanizmanın ilk bakışta düşünüldüğünden daha zayıf olabileceğini belirtir. Boyun ağrısı ile baş dönmesinin birlikte bulunması nedensellik kanıtı değildir: boyun ağrısı BPPV hastalarının %37,5’inde, diğer nedenlere bağlı baş dönmesi olanların %46,7’sinde de bildirilmiştir (De Hertogh ve ark., 2025). Bu nedenle boyun ağrısı olan her baş dönmesi hastası servikojenik olarak etiketlenmemelidir.

Odyolojik ve klinik değerlendirme

Servikojenik baş dönmesine özgü bir test olmadığından değerlendirme iki aşamalıdır: önce acil ve tedavi edilebilir diğer nedenler dışlanır, sonra boynun katkısını destekleyen bulgular aranır. Reiley ve arkadaşları (2017), belirgin bir vestibüler bozukluk varsa önce onun tedavi edilmesini, servikojenik tanının ancak eşlik eden sorunlar tedavi edildikten sonra baş dönmesi sürüyorsa doğrulanabileceğini önerir. Odyoloğun bu süreçteki rolü işitmenin ve periferik vestibüler işlevin normal olduğunu belgelemek ve pozisyonel testlerle BPPV’yi atlamamaktır.

• Saf ses ve konuşma odyometrisi: servikojenik baş dönmesinde işitme etkilenmez; eşikler yaşa uygun sınırlardadır. Asimetrik sensörinöral kayıp, dalgalanan işitme ya da yeni başlayan unilateral tinnitus başka bir tanıyı düşündürür.
• Pozisyonel testler: Dix-Hallpike ve supine roll testleri her hastada yapılmalıdır; özellikle travma sonrası BPPV ilk aşamada dışlanmalıdır (De Hertogh ve ark., 2025). Boyun hareketi kısıtlıysa testler muayene masasında başı destekleyerek uyarlanabilir.
• Vestibüler testler: video head impulse testi (vHIT), kalorik test ve vestibüler uyarılmış miyojenik potansiyeller (VEMP) servikojenik baş dönmesinde normaldir. Anormal bir sonuç periferik ya da santral vestibüler bir bozukluğu gösterir. vHIT öncesinde boyun ağrısı ve hareket açıklığı sorgulanmalı, arter diseksiyonu kuşkusunda test yapılmamalıdır.
• Boyun torsiyon testleri: baş sabit tutulup gövde döndürülerek baş dönmesi ve nistagmus aranır. BPPV ile karşılaştırılan bir çalışmada boyun torsiyon testinin pozitif olabilirlik oranı 9 bulunmuştur (Reiley ve ark., 2017); saniyede 2 dereceden hızlı torsiyon nistagmusunun duyarlılığı %72, özgüllüğü %92 olarak bildirilmiştir (De Hertogh ve ark., 2025).
• Smooth pursuit neck torsion testi: gövde döndürülmüşken ölçülen smooth pursuit kazancı nötr pozisyondaki kazançla karşılaştırılır (Tjell ve Rosenhall, 1998). Kamçı yaralanmasında farklılık gösterilmiş olsa da boyun sorunu olmayan kişilerin yarısına kadarında pozitif çıkabilir ve bugün tek başına klinik tanıda yararlı sayılmaz (De Hertogh ve ark., 2025; Reiley ve ark., 2017).
• Servikal eklem pozisyon hatası testi: gözler kapalıyken baş döndürülüp başlangıç konumuna getirilir ve sapma derece olarak ölçülür. Negatif sonucun olabilirlik oranı 0,15’tir, yani test tanıyı dışlamada daha yararlıdır (Reiley ve ark., 2017). 4,5°’lik eşik kullanıldığında duyarlılık %92, özgüllük %54’tür (De Hertogh ve ark., 2025).
• Baş-boyun ayırt etme testi: baş sabitken gövdenin döndürülmesiyle ortaya çıkan baş dönmesi boyun kaynağını, baş ve gövde birlikte döndürüldüğünde ortaya çıkan baş dönmesi vestibüler katkıyı düşündürür; tanısal değeri henüz çalışılmamıştır (Reiley ve ark., 2017).

Asıl öncelik acil ayırıcı tanılardır. Vertebrobaziler yetmezlik ve servikal arter (vertebral ya da karotis) diseksiyonu boyun ağrısı ve baş dönmesiyle başlayabilir. Diseksiyonda baş dönmesinin tek belirti olduğu olgular %1’den azdır (Reiley ve ark., 2017); bu nedenle eşlik eden nörolojik belirtiler her hastada sorgulanmalıdır. Uluslararası IFOMPT servikal çerçevesi, boyuna manuel tedavi uygulanmadan önce öykünün ve fizik muayenenin vasküler patoloji olasılığına göre uyarlanmasını önerir (Rushton ve ark., 2023). Kırmızı bayraklar (alarm bulguları) şunlardır: daha önce yaşanmamış ani ve şiddetli boyun ya da baş ağrısı, çift görme, konuşma ya da yutma güçlüğü, yüzde ya da kol-bacakta uyuşma ve güçsüzlük, düşme atakları, yürüme ataksisi, yön değiştiren ya da vertikal nistagmus gibi santral göz bulguları ve Horner sendromu. Bu bulgulardan biri varsa hasta acil olarak değerlendirilmelidir; ayrıntılar için santral vertigo maddesine bakınız.

Klinikte en sık karışan tablolar BPPV, vestibüler migren ve Kalıcı Postüral-Algısal Dengesizlik (PPPD)’dir. Baş dönmesi ve boyun ağrısı olan hastalarda en olası nedenin vestibüler migren olabileceği öne sürülmüştür (De Hertogh ve ark., 2025). Travma sonrası tabloda labirent sarsıntısı, vestibüler nörit ve Ménière hastalığı da ayırıcı tanıda yer alır (Reiley ve ark., 2017).

Tedavi ve odyolojik rehabilitasyon

Tedavi önce eşlik eden nedenlere yönelir: BPPV varsa repozisyon manevrası, vestibüler migren varsa hekimin önerdiği migren tedavisi uygulanır. Servikojenik baş dönmesinde yaklaşımın temeli boyun sorununun tedavisidir: manuel terapi (mobilizasyon, manipülasyon ve sürekli doğal apofizyel kaydırma, SNAG teknikleri), boyun egzersizleri ve duyu-motor kontrol eğitimi fizyoterapist tarafından planlanır. Boyuna manuel tedavi uygulanmadan önce vasküler risk değerlendirmesi yapılmalıdır (Rushton ve ark., 2023). İlaç tedavisi gerekip gerekmediğine hekim karar verir.

Lystad ve arkadaşlarının (2011) sistematik derlemesi beşi randomize kontrollü, sekizi kontrolsüz kohort olan 13 çalışmayı incelemiş; manuel terapiyi destekleyen orta düzey kanıt bulmuş, manuel terapinin vestibüler rehabilitasyonla birleştirilmesine ilişkin kanıtı ise yetersiz saymıştır. Daha güncel bir meta-analizde 13 randomize kontrollü çalışma (898 hasta) değerlendirilmiş; tek başına manuel terapi için kanıt orta, manuel terapi ile egzersiz birleşimi için çok düşük kesinlikte bulunmuştur (De Vestel ve ark., 2022). Kronik servikojenik baş dönmesi olan 86 hastayla yapılan bir randomize çalışmada iki farklı manuel terapi tekniği plaseboya göre baş dönmesi sıklığını ve Baş Dönmesi Engellilik Envanteri puanlarını 12 ay sonra da anlamlı biçimde azaltmış, yan etki bildirilmemiştir (Reid ve ark., 2015). Kişiye göre düzenlenmiş duyu-motor kontrol programlarının da yararlı olduğu bildirilmektedir (De Hertogh ve ark., 2025).

Vestibüler rehabilitasyon, vestibüler bir bileşen saptandığında ya da dengesizlik ve görsel hareket hassasiyeti ön plandaysa programa eklenir; bakış stabilizasyonu, denge ve habitüasyon egzersizleri boyun egzersizleriyle birlikte uygulanabilir. Bu birleşimin ek yararı konusunda kanıt sınırlıdır (De Vestel ve ark., 2022; Lystad ve ark., 2011). Odyolog vestibüler test sonuçlarını fizyoterapistle paylaşmalı, Baş Dönmesi Engellilik Envanteri ve Aktiviteye Özgü Denge Güven Ölçeği gibi araçlarla başlangıç ve izlem değerlendirmesi yapmalıdır. Belirtiler tedaviye karşın sürüyor, yeni nörolojik bulgular ortaya çıkıyor ya da işitme değişiyorsa tanı yeniden gözden geçirilmelidir.

Yaşam kalitesine etkisi ve öneriler

Servikojenik baş dönmesi yaşamı tehdit etmez; ancak boyun ağrısıyla birleştiğinde iş, araç kullanma, uzun süre ekran başında çalışma ve spor gibi etkinlikleri kısıtlayabilir. Tanının belirsizliği ve farklı uzmanlar arasında dolaşmak kaygıyı artırabilir. Uzun süren yakınmalarda hareketten kaçınma ve kaygı belirginleşirse kişi PPPD açısından da değerlendirilmelidir; bu durumda tedaviye bilişsel-davranışçı yaklaşımlar eklenebilir.

Pratik öneriler: Boyun ağrınız ve baş dönmeniz birlikte başladıysa bunu hekiminize ve odyoloğunuza açıkça söyleyin; hangi hareketin yakınmayı başlattığını not edin. Boyun manipülasyonu yaptırmadan önce yukarıda sayılan alarm bulgularından birinin olup olmadığını uygulayıcıyla paylaşın. Uzun süre aynı postürde çalışıyorsanız düzenli aralar verin ve size önerilen boyun egzersizlerini düzenli yapın. Baş dönmesi sırasında araç kullanmayın ve merdivende tırabzana tutunun. Egzersizler başlangıçta yakınmayı hafifçe artırabilir; şiddetli ağrı ya da yeni bir belirti ortaya çıkarsa egzersizi bırakıp başvurun.