Yabancı Cisimler

Tanım ve epidemiyoloji

Dış kulak yolu yabancı cismi, kanala dışarıdan giren ve kendiliğinden çıkmayan her türlü nesne ya da canlıdır. Klinikte üç grupta ele alınır: cansız inorganik cisimler (boncuk, oyuncak parçası, taş, pamuk, kâğıt, silgi, düğme pil), organik cisimler (tohum, bakliyat, mısır tanesi, bitki parçaları) ve canlı cisimler (böcekler ve diğer eklembacaklılar). Cismin türü, hem aciliyeti hem de çıkarma yöntemini belirler.

Kulak yabancı cisimleri en çok küçük çocuklarda görülür; büyük pediatrik serilerde hastaların yaklaşık dörtte üçü 8 yaşın altındadır (Heim ve Maughan, 2007). Türkiye’den 117 hastalık bir seride hastaların 53’ü 16 yaşın altındaydı. En sık cisimler böcekler (%25,6) ve tohum-çekirdekler (%15,4) olmuş; çocuklarda boncuk, tohum ve plastik oyuncak parçaları, yetişkinlerde böcek ve kulak çubuğu pamuğu öne çıkmıştır (İlhan ve ark., 2014). Gelişimsel geriliği ya da bilişsel bozukluğu olan yetişkinler de risk altındadır (Wilson, 2025).

Belirti ve bulgular

Hastaların önemli bir kısmında yakınma yoktur; cisim çocuğun söylemesiyle, ebeveynin fark etmesiyle ya da rutin muayenede bulunur. Yakınma varsa kulakta dolgunluk, işitme azlığı, kaşıntı, kulak ağrısı (otalji) ve çoğunlukla kanlı kulak akıntısı (otore) görülebilir (Wilson, 2025). Konuşamayan küçük çocuklarda kulağı çekiştirme ya da huzursuzluk tek ipucu olabilir.

Canlı böcek, kanalda hareket ettikçe çok rahatsız edici bir gürültü, şiddetli ağrı ve korku yaratır; zara temas ederse öksürük ya da baş dönmesi görülebilir. Organik cisimler nemle şişerek ağrıyı artırır ve kanalda iltihaba zemin hazırlar. Uzun süre fark edilmeyen cisimler kötü kokulu akıntı ve kanal iltihabıyla kendini gösterebilir; bu tablo eksternal otit ile karışabilir. Düğme pil ise kısa sürede kanal derisinde, zarda ve çevre dokularda yanığa yol açabilir (Akgül ve ark., 2023).

Nedenler ve risk faktörleri

Çocuklarda merak ve keşif davranışı başlıca etkendir; cismi çoğunlukla çocuk kendisi ya da oyun sırasında bir kardeşi yerleştirir. Yetişkinlerde kulak çubuğunun kopan pamuk ucu, kulak temizlerken ya da kaşırken kullanılan nesnelerin parçaları ve kulak tıkaçları sık görülür (İlhan ve ark., 2014). İşitme cihazı kalıbı için alınan ölçünün kanalda kalan parçaları da nadir bir nedendir. Böcekler kanala daha çok açık havada ya da uyku sırasında girer; Türkiye serisinde yetişkinlerde en sık cisim böcektir (İlhan ve ark., 2014).

Düğme pillerin hasar mekanizması diğer cisimlerden farklıdır. Pilin oluşturduğu elektrik akımı ve sızan alkali içerik sıvılaşma nekrozuna neden olur (Heim ve Maughan, 2007). Deneysel bir dış kulak yolu modelinde lityum düğme pil kısa sürede alkali doku hasarı oluşturmuş; serum fizyolojik uygulaması nekrozu azaltmamış, asetik asit uygulanan modelde ise 24. saatte nekroz saptanmamıştır (Akgül ve ark., 2023). İşitme cihazlarında kullanılan piller de düğme pil türündendir; bu nedenle evde küçük çocuk varsa cihaz pillerinin ulaşılamayacak yerde saklanması odyolojik danışmanlığın bir parçası olmalıdır.

Odyolojik ve klinik değerlendirme

Tanı otoskopiyle konur. Cismin türü ve büyüklüğü, kanaldaki yeri (dıştaki kıkırdak bölüm ya da içteki kemik bölüm), zara teması ve kanal derisinde hasar olup olmadığı belirlenir. Çocuklar birden fazla cisim yerleştirebildiği için diğer kulağın ve burun deliklerinin de muayene edilmesi uygundur. Cisim çıkarıldıktan sonra kanal ve zar yeniden değerlendirilir; çıkarma sırasında zar zedelenmiş olabilir (Schulze ve ark., 2002).

• Otoskopi ve otomikroskopi: cismin yerini ve zarla ilişkisini gösterir; kemik bölümde yer alan ya da zara dayanan cisimler mikroskop altında değerlendirilmelidir.
• Testlerin zamanlaması: cisim kanaldayken timpanometri, OAE ve insert kulaklıkla ölçüm yapılmaz; prob ve kulaklık cismi derine itebilir. Odyolojik değerlendirme çıkarma işleminden sonra planlanır.
• Saf ses odyometrisi (çıkarma sonrası): kanal temiz ve zar bütünse işitme normaldir. Zar delinmişse hafif iletim tipi kayıp beklenir; kemik yolu eşiklerinde de düşme varsa kemikçik zinciri ya da iç kulak hasarı araştırılır.
• Timpanometri: zar bütünlüğünden şüphe edilen durumlarda, akut dönem geçtikten sonra ve hekimin onayıyla yapılır; yüksek dış kulak yolu hacmi perforasyonu destekler.
• Vestibüler belirtiler: çıkarma sonrasında baş dönmesi, nistagmus ya da ani işitme kaybı iç kulak yaralanmasını düşündürür ve gecikmeden KBB değerlendirmesi gerektirir.

Ayırıcı tanıda buşon, eksternal otit, kanal kolesteatomu ve kanal içi kitleler düşünülür. Zar hasarı olan hastalarda izlem timpanik membran perforasyonu ilkelerine göre sürdürülür.

Tedavi ve odyolojik rehabilitasyon

Çıkarma yöntemi cismin türüne, yerine ve hastanın iş birliğine göre seçilir; karar ve uygulama hekime aittir. Muayenehanede çıkarma, yalnız cisim doğrudan görülebiliyor ve tutulabiliyorsa, hasta iş birliği yapabiliyor ya da güvenle sabitlenebiliyorsa düşünülür (Wilson, 2025). Kullanılan yöntemler forseps, küret ya da kancayla çıkarma, aspirasyon ve uygun olgularda yıkamadır.

İlk girişim belirleyicidir. Başarısız her deneme cismi derine itebilir, kanal derisini yırtabilir ve zar yaralanması riskini artırır; tekrarlanan denemelerden kaçınılmalı ve tek bir başarısız denemeden sonra KBB uzmanına yönlendirilmelidir (Wilson, 2025). 698 pediatrik olguluk bir seride çıkarma başarısı doğrudan bakıyla çalışan acil hekimlerinde %77, otomikroskopla çalışan KBB uzmanlarında %86 olmuştur. Yuvarlak cisimlerde, zara temas eden ve 24 saatten uzun süredir kanalda kalan cisimlerde başarı düşmüş, başarısız girişimler komplikasyonlarla ilişkili bulunmuştur (Schulze ve ark., 2002). Bir başka pediatrik seride çocukların yaklaşık üçte birinde genel anestezi gerekmiştir (Ansley ve Cunningham, 1998). Türkiye serisinde cisimlerin %95,7’si poliklinikte mikroskop altında çıkarılmış, %4,3’ünde sedasyon ya da genel anestezi gerekmiş; kanal ya da zarda sıyrık %15,4, zar perforasyonu %2,6 oranında görülmüştür (İlhan ve ark., 2014).

Bazı durumlar özel yaklaşım gerektirir. Düğme pil beklemeden çıkarılması gereken bir acildir; yıkama yapılmaz (Heim ve Maughan, 2007). Kadavra dokusunda yapılan deneysel çalışmada asetik asit gibi nötralize edici çözeltiler umut verici bulunsa da insanlarda kullanımını destekleyen kanıt yoktur (Akgül ve ark., 2023). Canlı böcek, çıkarılmadan önce öldürülür; zar bütünse kanala mineral yağ, alkol ya da lidokain damlatılabilir (Heim ve Maughan, 2007). Yağın böceği lidokainden daha hızlı öldürdüğü, lidokainin ise delik zarda baş dönmesine yol açabileceği bildirilmiştir (Kroukamp ve Londt, 2006). Tohum ve bakliyat gibi organik cisimler suyla şişebileceği için yıkama uygun değildir.

Çıkarma sonrasında kanal travması ya da iltihap için hekim damla önerebilir. Zar perforasyonu, işitme kaybı ya da baş dönmesi olan hastalar odyolojik olarak izlenir; düğme pil hasarından sonra kanal darlığı gelişebileceğinden izlem daha uzun tutulur.

Yaşam kalitesine etkisi ve öneriler

Kulak yabancı cisimlerinin çoğu kalıcı iz bırakmadan tedavi edilir; uzun süreli sorunlar daha çok başarısız girişimler, düğme pil ve derin travmayla ilişkilidir. Çocukta yaşanan zorlayıcı bir çıkarma deneyimi sonraki kulak muayenelerinde ve işitme testlerinde kaygıya yol açabilir. Bu nedenle ilk girişimin uygun koşullarda ve deneyimli ellerde yapılması hem tıbbi hem psikolojik açıdan önemlidir; odyolog da test öncesinde çocuğa prob ve kulaklığı tanıtarak güven kazanmayı amaçlamalıdır.

Pratik öneriler: kulağa bir şey kaçtığını düşünüyorsanız cımbız, kulak çubuğu ya da başka bir nesneyle çıkarmaya çalışmayın; cismi derine itebilirsiniz. Düğme pil şüphesinde zaman kaybetmeden acil servise başvurun. Küçük çocukların ulaşabileceği yerlerde düğme pil, boncuk ve küçük oyuncak parçaları bulundurmayın; işitme cihazı pillerini kapalı bir kutuda saklayın ve kullanılmış pilleri hemen atık kutusuna koyun. Kulağına cisim kaçan çocuğu azarlamak yerine durumu hemen söylemesini teşvik edin; erken fark edilen cisimler daha kolay çıkarılır.