Usher Sendromu

Tanım ve epidemiyoloji

Usher sendromu, sensörinöral işitme kaybına retinitis pigmentoza (RP) adı verilen ilerleyici retina dejenerasyonunun eşlik ettiği, otozomal resesif kalıtılan bir sendromdur. Birlikte görülen görme ve işitme kaybının en sık kalıtsal nedenidir ve 65 yaş altındaki görme-işitme kaybı olan bireylerin yaklaşık yarısından sorumludur (Castiglione ve Möller, 2022). Toplumdaki sıklığı yaklaşık 1/29.000 olarak tahmin edilmektedir; bildirilen oranlar 100.000’de 1 ile 17 arasında değişir (Koenekoop ve ark., 2026; Castiglione ve Möller, 2022).

Klinik olarak üç tip tanımlanır. Tip 1’de doğumsal bilateral çok ileri sensörinöral kayıp, vestibüler arefleksi ve çocuklukta başlayan RP; tip 2’de doğumsal orta-ileri ve görece durağan kayıp, normal vestibüler işlev ve çoğunlukla 10’lu yaşlarda fark edilen RP; tip 3’te çocuklukta genellikle hafif olup ilerleyen kayıp, başta normal olup zamanla azalabilen vestibüler işlev ve 10’lu yaşlarda başlayan RP bulunur (Castiglione ve Möller, 2022).

Hafif işitme kaybı ve değişken retina tutulumuyla seyreden, CEP250, CEP78 ve ARSG gibi genlerle ilişkili atipik formlar da bildirilmiştir; ‘tip 4’ adlandırması yaygın kabul görmemiştir (Castiglione ve Möller, 2022). İşitme kaybı olan çocuklarda Usher genlerinde patojenik varyant oranı eski tahminlerde %3-6, Amerika Birleşik Devletleri’nin Oregon eyaletinde yapılan bir çalışmada ise %11 bulunmuştur (Koenekoop ve ark., 2026).

Belirti ve bulgular

Tip 1’de işitme kaybı doğumsal, bilateral ve çok ileri derecededir; bebek yenidoğan işitme taramasından geçemez. Tip 2’de kayıp doğumsal ve orta-ileri derecededir; alçak frekanslarda hafif-orta, yüksek frekanslarda ileri-çok ileri olan eğimli bir patern gösterir ve görece durağandır. Tip 3’te kayıp çocuklukta genellikle hafiftir, ilerleyerek çoğu zaman yaşamın üçüncü on yılında ileri-çok ileri dereceye ulaşır (Castiglione ve Möller, 2022).

Tip 1’de vestibüler arefleksi nedeniyle bebek kas tonusu düşük görünebilir; oturma ve emekleme gecikir, bağımsız yürüme genellikle 18 ay ile 2 yaş arasında başlar. Daha büyük çocuklar sakar görünebilir, dar yüzeyde yürümede ve bisiklet sürmeyi öğrenmede güçlük çeker (Koenekoop ve ark., 2026; Castiglione ve Möller, 2022). Bu tablo bilateral vestibüler hipofonksiyonun doğumsal bir biçimidir; görme sağlam olduğu sürece duyusal yerine koyma ile büyük ölçüde dengelenir, görme azaldıkça ve karanlıkta belirginleşir.

RP’nin ilk belirtileri gece körlüğü ve ışığa duyarlılıktır. Önce çomak hücreler etkilendiği için karanlıkta görme bozulur ve görme alanı çevreden içe doğru daralır; daha sonra koni hücreleri de tutulur. Görme alanının 5-10 dereceye indiği ‘tünel görme’ 30-40 yaşlarında sık görülür, ancak 20-30 yaşlarında da ortaya çıkabilir. Merkezi görme uzun süre korunabilir; katarakt ve kistoid maküla ödemi merkezi görmeyi azaltabilir, ancak ikisi de tedavi edilebilir (Koenekoop ve ark., 2026).

Nedenler ve risk faktörleri

Tip 1’de en sık etkilenen gen MYO7A’dır (%60-70); bunu CDH23 (%10-20), PCDH15 (%7-15), USH1C (%5-10) ve seyrek olarak USH1G izler. Daha önce tip 1 geni olarak bildirilen CIB2 artık Usher geni sayılmamaktadır (Koenekoop ve ark., 2026). Tip 2’de USH2A olguların %80-90’ından sorumludur; ADGRV1 ve WHRN daha seyrektir. Tip 3’ün bilinen başlıca geni CLRN1’dir (Toms ve ark., 2020; Castiglione ve Möller, 2022).

Bu genlerin kodladığı proteinler, iç kulakta tüylü hücrelerin stereosilyalarını birbirine bağlayan ve mekanik uyarıyı elektrik sinyaline dönüştüren yapılarda, retinada ise fotoreseptörlerin silya bölgesinde birlikte çalışan protein kompleksleri oluşturur (Toms ve ark., 2020). Bu ortak işlev, işitme, denge ve görmenin aynı sendromda etkilenmesini açıklar. Aynı genlerin bazı varyantları retina tutulumu olmadan yalnız işitme kaybına da yol açabilir; MYO7A ve CDH23 ilişkili non-sendromik kayıplar buna örnektir (Castiglione ve Möller, 2022).

Kalıtım otozomal resesiftir: anne ve baba taşıyıcı olduğunda her gebelikte çocuğun etkilenme olasılığı %25’tir. Akraba evliliği resesif hastalıkların ortaya çıkma olasılığını artırır; bu nedenle akraba evliliğinin görece sık olduğu toplumlarda doğumsal işitme kaybı olan her çocukta genetik değerlendirme önem taşır.

Odyolojik ve klinik değerlendirme

Tip 1 ve tip 2 doğumsal olduğundan çocuklar çoğunlukla yenidoğan işitme taramasıyla yakalanır; ancak RP yıllar sonra belirgin hâle geldiği için sendrom tanısı gecikebilir. Doğumsal ileri-çok ileri kayıplı bir bebekte vestibüler arefleksinin gösterilmesi, retina belirtileri ortaya çıkmadan tip 1’i düşündüren başlıca odyolojik ipucudur ve genetik testin istenmesini sağlar.

• ABR, OAE ve saf ses odyometrisi: tip 1’de ABR’de yanıt yoktur ya da eşik çok yüksektir, OAE alınamaz. Tip 2’de alçak frekanslarda hafif-orta, yüksek frekanslarda ileri-çok ileri eğimli sensörinöral patern görülür; tip 3’te ilk yıllarda daha hafif olan kayıp izlemde ilerler (Castiglione ve Möller, 2022).
• Timpanometri: orta kulak normaldir. Cihaz ya da Kİ kullanan çocuklarda kronik orta kulak sorunları açısından yılda bir otoskopi ve timpanometri önerilir (Koenekoop ve ark., 2026).
• Vestibüler testler: video head impulse testi (vHIT), kalorik ve rotasyon testleri ile vestibüler uyarılmış miyojenik potansiyel (VEMP): tip 1’de bilateral arefleksi, tip 2’de normal yanıtlar, tip 3’te değişken ve zamanla azalan yanıtlar beklenir.
• Göz değerlendirmesi: elektroretinografi (ERG), optik koherens tomografi (OCT), görme alanı ve fundus otofloresansı; ERG retina işlev bozukluğunu belirtiler başlamadan gösterebilir. Belirti öncesinde de yılda bir göz muayenesi önerilir (Koenekoop ve ark., 2026).
• Genetik test: MYO7A, CDH23, PCDH15, USH1C, USH1G, USH2A, ADGRV1, WHRN ve CLRN1’i içeren işitme kaybı ya da retina paneli.

Ayırıcı tanıda aynı genlerle ilişkili non-sendromik işitme kayıpları, kolobom ve vestibüler bulgularla seyreden CHARGE sendromu ve işitme ile görmeyi birlikte etkileyen mitokondriyal hastalıklar düşünülür. İzlemde işitme cihazı ya da Kİ kullanan bireylerde yılda bir odyometri ve timpanometri önerilir (Koenekoop ve ark., 2026).

Tedavi ve odyolojik rehabilitasyon

Tip 1’de bebeğe önce kalan işitmeyi uyarmak amacıyla işitme cihazı uygulanır; ancak çok ileri kayıpta cihaz çoğunlukla yetersiz kalır ve Kİ tıbben olanaklı olan en erken dönemde, genellikle 1 yaşından önce düşünülmelidir (Koenekoop ve ark., 2026). Castiglione ve Möller (2022) 6-12 ay arasında implantasyonu önerir, ameliyat yaşını en önemli prognostik etken olarak bildirir ve bilateral uygulamanın rehabilitasyon açısından güçlü kanıtlarla desteklendiğini vurgular. Görme ileride azalacağı için dudak okuma ve işaret gibi görsel ipuçlarına bağımlılığın azalması, işitsel erişimi bu çocuklarda daha da değerli kılar.

Otuz üç çalışmayı ve 187 hastayı kapsayan sistematik derlemede Kİ hastaların çoğunda yarar sağlamış ve erken implantasyon sonucu belirleyen etkenlerden biri olarak öne çıkmıştır (Cornwall ve ark., 2024). On beş çalışmanın değerlendirildiği diğer bir derlemede de erken yaşta implante edilen hastalarda sonuçlar daha iyi, uzun süreli işitsel yoksunluk yaşayanlarda cümle tanıma daha düşük bulunmuştur (Davies ve ark., 2021). PCDH15 varyantlarında daha zayıf implant performansı bildiren raporlar vardır, ancak kanıt sınırlıdır (Castiglione ve Möller, 2022). Kİ sonrası zamanında başlanan işitsel-sözel terapi konuşma gelişimi için gereklidir (Koenekoop ve ark., 2026).

Tip 2’de bilateral işitme cihazı tanıdan kısa süre sonra uygulanır ve erken başlanan rehabilitasyonla dil gelişimi iyi seyreder; ileri yaşta kayıp yaşa bağlı olarak ağırlaşırsa Kİ gündeme gelebilir. Tip 3’te önce işitme cihazı kullanılır, kayıp ilerledikçe Kİ değerlendirilir; İsveç verilerinde tip 3’lü bireylerin çoğu 30-40 yaşlarında implante edilmiş ve CLRN1 ilişkili olgularda iyi sonuçlar bildirilmiştir (Castiglione ve Möller, 2022).

İletişim yönteminin seçimi aileyle birlikte ve görme kaybının seyri gözetilerek yapılır. İşaret dili doğumdan itibaren, işitme cihazı ya da Kİ ile birlikte öğrenilebilir; görme azaldıkça görsel işaret dilinden dokunsal işaret diline geçiş gerekebilir (Koenekoop ve ark., 2026). Castiglione ve Möller (2022) çocukların işaret dilini ikinci dil olarak öğrenmesini önerir. Uzaktan mikrofon sistemi, iyi aydınlatma ve yüksek kontrast hem işitsel hem görsel erişimi kolaylaştırır.

RP için onaylanmış bir tedavi henüz yoktur. Gen yerine koyma, gen düzenleme, antisens oligonükleotit ve küçük molekül yaklaşımları geliştirme ya da klinik deneme aşamasındadır (Toms ve ark., 2020). MYO7A için ilk gen tedavisi denemesi 2018’de durdurulmuş, çift AAV vektörlü yeni bir faz I/II çalışması yetişkinlerde sürmektedir; USH2A için antisens oligonükleotit ultevursen faz IIb aşamasındadır (Koenekoop ve ark., 2026). Bu çalışmalar umut verici olmakla birlikte sonuçları henüz kesin değildir ve rutin tedaviye dönüşmemiştir; karar ve yönlendirme göz hekimine aittir.

Yaşam kalitesine etkisi ve öneriler

Usher tanısı, ailenin önce işitme kaybına uyum sağladığı yıllardan sonra ikinci bir duyu kaybıyla yüzleşmesi anlamına gelebilir. Tanının ve beklenen seyrin açık biçimde anlatılması, psikolojik destek ve benzer deneyimi olan ailelerle görüşme bu süreci kolaylaştırır. Ergenlikte görme alanının daralması meslek seçimi, ehliyet ve bağımsız hareket gibi konularda yeni kararlar gerektirebilir.

Gece körlüğü ve daralan görme alanı, vestibüler arefleksiyle birleştiğinde karanlıkta düşme riskini artırır. Ev ve okulda iyi aydınlatma, merdiven ve basamak kenarlarının belirginleştirilmesi, gerektiğinde beyaz baston ve yönelim-hareket eğitimi önerilir. Tip 1’li çocukların karanlık ya da bulanık suda yüzerken yön kaybı yaşayabileceği, bu nedenle gözetim altında yüzmeleri gerektiği aileye anlatılmalıdır.

Okulda öğretmenin yüzünün iyi aydınlatılması, ön sıralarda oturma, uzaktan mikrofon sistemi ve görme kaybına yönelik beceri eğitimi (büyütülmüş materyal, gerektiğinde Braille) öğrenmeyi destekler (Koenekoop ve ark., 2026). Kardeşlerin değerlendirilmesi ve ailenin genetik danışmanlık alması, sonraki gebelikler için bilgilendirilmiş karar verilmesini sağlar.